سلماس شناسي و آذربايجان شناسي توحيد ملك زاده ديلمقاني Azerbaijanology Tohid Melikzade

bu weblog bu adrese getdi www.tohidmelikzade.blogfa.com

2007-06-06T00:22:00.000+03:30

bu weblog bu adrese getdi
www.tohidmelikzade.blogfa.com

Seismotectonic of NW İran ( Azerbaijan region ) Based on Destructive Earhtquakes And Activity Of Faults

2007-02-23T21:26:00.000+03:30

Seismotectonic of NW İran ( Azerbaijan region ) Based on Destructive Earhtquakes And Activity Of Faults

Tohid MALEKZADE[1]

Prof.Dr. Berakan.ECEVİTOĞLU[2]

Key words : Seismotectonic, Destructive Earhtquakes , NW İran, Azerbaijan region

Abstarct
Historical and istrumental earthquakes as well as geological evidences show that Azerbaijan region ( NW İRAN) is the most active seismic region in Asia. Befor, in history many destructive earthquakes occured in Tebriz, Salmas, Erdebil and other magor sities. İn resent years in 1930 in Salmas with M= 7.2 , 1976 in Chaldıran with M= 5.5 , 1990 and in Rudbar- Zenjan and Tarım with M= 7.0 ,1996 in Erdebil with M= 5.5, destructive earthquake occured. This evidences show that this region have so desructive position. The epicenters of local earthquakes are in agreement with the NW- SE trending major faults . İn this paper first of all we show major faults in Azerbaijan, hitorical earthquakes and major instrumental earthquakes in recent decad years in Azerbaijan. The distributions of earthquakes in east , west and center parts of Azerbaijan are cosistent with the related major faults ( section 2). Studying distributions of earthquakes in east , west and center parts of Azerbaijan show that there are seismic quiescence exists in centeral part around Tebriz which had many destructive earthquakes in past time ( section 3). According to historical earthquakes around Tebriz and exist gap energy around this region the occurrence of a major earthquake in Tebriz and senteral Azerbaijan in near time and in west and east of Azerbaijan in far time is expected.

1. İntrouduction

Azerbaijan region which is located in 36-50 East longitudes and 36-44 North latitudes is one of the seismic active regions in Asia . This region has experienced many destructive earthquakes in the past centuries. However there were not enough data to evaluate seismic activity in northwest Iran. The destructive Erdebil raethquake of March 1996 and Rudbar- Zenjan earthquake of June 1990 need to imstall a permanent seismological network in Azerbaijan region especially in centeral Azerbaijan (Gheitanchi et al , 2004). Therefore , in 1995 the Institue of Geophysics of Tehran university deployed a telemetric seismic network in the centeral part of Azerbaijan to monitor the seismic activity. But it isnot enough to monitor all of the Azrbaijan earthquakes.
İn this paper first of all we present a detailed and reliable faults of northwest Iran and review the historical detructive earthquakes that have occurerd in the region . Then we try to find relation with between historical and instrumental earthquakes with major and minor faults in Azerbaijan region.

2. Major and Minor Fault in Azerbaijan Region
Azerbaijan region which is located between Caspian see in East and Anatoliyan in east and caucase region in north and Zagros montains in south have been compresed between Turan and Arabiyan plates and Caspian mikroplate. Compressing this plates cause faults and cracks in Azerbaijan. Many of this faults for example The North Tebriz Fault , Urmiya fault and Astara Faults are Azerbaijan's major faults . North Salmas fault, var fault and North Tebriz Fault are minor Azerbaijan fault. 1. table show main major and minor faults in Azerbaijan region ( Figure1).

Table 1. Main major and İmportant Minor faults in Azerbaijan region

No
Fault
Name
Max Fault Lenght
( km)
Fault Lenght (km)
Average Magnitude
( expected)
Max İntensity
( expected)
1
N. Tebriz
180
100
7,4
9,7
2
Pesve
180
80
7,3
9,6
3
Salmas
40
38
6,9
9,1
4
Tesuj
57
53
7,1
9,3
5
N.Mişov
45
42
7,0
9,2
6
S.Mişov
23
23
6,7
8,8
7
N. Salmas
17
17
6,5
8,5
8
Sherefkane
50
44
7,0
9,2
9
Sofyan
53
48
7,1
9,3
10
Ushneviye
20
20
6,6
8,7
11
Urmiye
75
63
7,2
9,4
12
Moghan
130
100
7.4
9.7
13
Zenjan
120
100
7.4
9.7
14
İpek
120
100
7.4
9.7
15
Herzevil
180
80
7,3
9,6

Majority of this faults have strike – slip systems. Using the geological information and air –photos has been made to provide adetail of fult which shown in table1.
3. Historical Earhquakes Depending on Faults in Azerbaijan region
Many people have studied Azerbaijan historical earthquakes. Ambraseys (1974 and 1982) and Berberiyan 1976 and Malekzade 1998 . İn this Paper we try to list major earthquakes which occured in Azerbaijan during 2000 years ago.
200 y B.C : Maku
461 : Malazgirt : destructive earthquake
634: Tebriz :Destructive earthquake in Tebriz with M= 6.0
694 : Tebriz : earthquake in Tebriz
735 : Zengezor: Destructive earthquake in south Aras revier
746 : Tebriz: No detail
834 : Tebriz : No detail
849 : Tbriz : No detail
851 : İrevan :No detail
858 : Tebriz: Destructive earthquake in Tebriz with M= 6.0 , epicente coordinate 38.08 N ,46.26 E
858 : Aras Reiver : epicente coordinate 39'9 N ve 44'20 E
863 : Dovin :Destructive earthquake in Dovin with M= 5.2
868: Tebriz : No detail
869 : Aras reiver : epicente coordinate 39' 95 N and 44'20 E
893 ( 28 December) : Dovin : Destructive earthquake in Dovin
893 - 4 : Erdebil: Destructive earthquake in Erdebil with M= 6.0
906 : Zengezor : Destructive earthquake in Zengezor . range of feeling 180 km.
949 : Tebriz : No detail .
1020 : Tebriz: : No detail.
1041 : Tebriz : Destructive earthquake in Tebriz with 5000 kiled.
1042 (4 October) : Tebriz : Destructive earthquake in Tebriz with M=7.6. epicentere coordinant 38.1N and 46.3 E ( Ambersiyes, 1982) .
1135 ( 25 June) : Serdesht : Destructive earthquake in Sedesht with M=6.1 .
1135 ( 11 Jounery ) : Serdesht Destructive earthquake in Sedesht with M=6.4:. range of feeling 300 km and epicentere coordinant 36.1 N and 45.9 E . (Ambersiyes 1982 )
1139: Genje : Destructive earthquake in Genje .( Guliyov , 1359 )
1273 ( 18 Junery ) : Tebriz : Destructive earthquake in Tebriz with 250 killed. Feeling aftershok till 4 months.
1275 : Azerbaijan : Earthquake in Azerbaijan.
1304: Sarab , Karadagh : Destructive earthquake in Sarab with M=6.7
1305 : ( 16 April ) : Azerbaijan : Earthquake in Azerbaijan.
1308 : Zengezor : No detail ( Berberiyan, 1977)
1314: Tebriz : Earthquake in Tebriz.
1319: Maku :Destructive earthquake in Sarab with M=5.3 with 53 killed.
1320: Kars : Destructive earthquake in Sarab with M=5.9. range of feeling 100 km.
1345: Malazgirt :eartquake in Malazgirt.
1406 ( 29 Novamber ) : Zengezor : No detail. (Ambarseyes 1982) .
1436 : Azerbaijan : No detail.
1441 M : Tebriz : earthquake in Tebriz.
1459 M: Tebriz : earthquake in Tebriz.
1550 : Tebriz : Earthquake in Tebriz with 36.8 N and 46 E episenter coordinate
1567 : Karadag : : Destructive earthquake in Karadag. With episenter 39 N and 47.2 E
1572 : Tebriz : No detail (Eprikian , 1930 ) and (Ajemian ,1937) .
1593 : Serab : Destructive earthquake in Sarab with M=6.1.
1621 ( 21 June ) : Miyana : earthquake in Miyana with intensity I= V ( Ambersyes , 1982 ).
1622 : Maku : earthquake in Maku ( Ambersyes , 1982 ).
1633 : Tebriz : earthquake in Tebriz.
1640 : Tebriz : earthquake in Tebriz.
1641 (5 Feburey) : Tebriz : Destructive earthquake in Tebriz with M=6.8. Feeling range 200 kmkilled people 10.000.
1648 ( 13 March ) : Van : Destructive earthquake in Van with M=6.5. Feeling range 300 kmkilled people 4.000.( Ambersyes , 1982 ).
1649 : Tebriz : earthquake in Tebriz ( Berberyan , 1976).
1650 : Tebriz :. earthquake in Tebriz.
1657 : Tebriz : earthquake in Tebriz.
1659 : Kara kilise : No detail
1664 : Tebriz : Destructive earthquake in Tebriz with M=6.5 . with episenter coordinante 38.1 N and 46.3 E.
1668 ( 7 Junery ) : Tebriz : earthquake in Tebriz with M= 6.5
1669 ( 4 Junery ) : İrevan : Destructive earthquake in İrevan with M=6.2. Feeling range 200 kmkilled people 1228. with episenter coordinante 40.40 N and 44.50 E.
1696 ( 16 June ) : Chaldıran, Maku : : Destructive earthquake in İrevan with M=6.2. Feeling range 200 km . killed people 2000. with episenter coordinante.39.1 N and 43.9 E
1715 ( 8 March ) : South of Van : : Destructive earthquake in South of Van with M=6.6. Feeling range 320 km. with no killed in Van but are killed people in south of Van
1716 ( 23 Junery ) : North of Aras Reiver : Destructive earthquake in North of Aras Reiver and South ofİrevan with M=6.6. with epicentere coordinate 40.2 N and 44.5 E ( Ambersyes ,1982 ).
1717 ( 12 March ) : Karadag- Tebriz : Destructive earthquake in Karadag- Tebriz M = 5.9.
1721 ( 26 April) : Tebriz – Bostanava : Destructive earthquake in Tebriz – Bostanava with M=7.0 . Feeling range 700 km . 60.000 killed.
1727 ( 18 October ) : Tebriz : Destructive earthquake in Tebriz. 17.000 killed.
1755 : Tebriz : No detail.
1774 : Tebriz : earthquake in Tebriz.
1780 : Tebriz : Destructive earthquake in Tebriz with M=7.7 , feeling range 300 km and 400 vilage damaged.
1783 ( 13 Junery ) : Earthquake in Agri. No detail
1786 ( 18 Novamber ) : Merend :Destructive earthquake in Merend with M=6.3 and 4.000 killed.
1787 : Tebriz : earthquake in Tebriz (Berberyan , 1976 )
1791 : Tebriz : earthquake in Tebriz (Berberyan , 1976 )
1803 : Tebriz : earthquake in Tebriz.
1808 ( 11 Junery ) : Tesuj : Destructive earthquake in Tesuj with M=6.0 and feeling range 120 km.
1808 ( Junery ) : Hoy : earthquake in Hoy.
1812 : Djulfa : earthquake in Djulfa.
1812 ( 14 June ) : Tebriz : earthquake in Tebriz.
1819 ( 29 Junery ) : Tebriz –Tesuj : earthquake in Tebriz –Tesuj region .
1820 ( Junery) : Tebriz :earthquake in Tebriz:.
1823 (Decamber) : Tebriz : earthquake in Tebriz.
1828 ( 14-16 Agut ) : Karabag : earthquake in karabag.
1829 ( 29 April ) : Hoy : erathquake in Hoy.
1831 : Tebriz : earthquake in Tebriz.
1832 ( 8 Decamber) : Astara : earthquake in Astara.
1837 ( 7 June ) : Salmas : Earthquake in Salmas.
1840 ( 22 Junery ) : Astara : Erathquake in Astrada.
1840 ( 2 Junery ) : Maku- Agrıdag :Destructive earthquake in Maku- Agrıdag with M=7.2 and feeling range 400 km .aftreshok until 8 months.
1843 : ( 18 April ) : Hoy : Destructive earthquake in Hoy with M=5.9 and feeling range 19 km. 1000 people dead.
1843 till 1857 : Tebriz :earthqakue in Tebriz .
1846 ( 22 Junery ) : Erdebil: Earthquake in Erdebil.
1857: Tesuj: earthquake in Tesuj. 3 people killed.
1859 : Shamahı: Earthquake in Shamahı . sity is destroyed
1862 ( 30 December ) : Erdebil - Hir : destrucive earthquake in Hir. 500 people killed.
1870 ( 26 Junery) : Tebriz : earthqakue in Tebriz:.
1872 : Azerbaijan :earthquake in Genje and İrevan.
1874 ( 28 June ) : Tebriz : earthquake in Tebriz –Miyana.
1879 ( 22 March ) : Miyana: destrucive earthquake in Miyana. 1000 people killed.
1880 ( 4 Junery) : Gerus : earthquake in Gerus .
1883 ( 3 June) : Tebriz : earthquake in Tebriz.
1894 ( 9 June ) : Tebriz : earthquake in Tebriz.
1895 ( 18 Decamber ) : Halhal : destructive earthquake in Halhal.
1896 ( 4 Junery ) : Halhal : destructive earthquake in Halhal.
1896 : ( 5 Junery) : Hoy : earthquake in Hoy.
1900 ( 24 Feburey ) : South of Hoy : earthquake in Hoy . Many house damaged.
1902 M ( 13 Feburay ) : Shamahı :earthquake with M= 6.0 in Shamahi.
1924 M ( 19 Feburay ) :Karadag :earthquake with M= 6.0 in Karadag.
1930 M ( 6 April ) : Salmas :earthquake with M= 5.5 in Salmas.
1930 M ( 7April ) : Salmas: earthquake with M= 7.2 in Salmas .
1931 ( 27 April) : Zengezor: earthquake with M= 6.2 in Zengezora.
1965 ( 10 Feburay ) : Bostanava- Tebriz : earthquake with M= 5.1 in Bostanava
1966 ( 20 March ) : Maku : earthquake with M= 6.0 in Maku
1968 M ( 29 April) : Maku : earthquake with M= 5.3 in Maku.
1970 M ( 14 March ) : Hoy : earthquake with M= 5.3 in Hoy
1970 M ( 4 Oktober ) : Pesve : earthquake with M= 5.5 in Pesve.
1976 M ( 24 Novamber ) : Chaldıran : earthquake with M= 5.5 in Chaldıran.
1990 M ( June) : Tarım : earthquake with M= 7.0 in Tarım, Zenjan, Resht ve Menjil . 40000 people killed.
1996 M ( 28 Feburey) : Edebil : earthquake with M= 5.5 in Erdebil- Sereyn .1000 people killed.

figure 1. Seismotectonic map of Azerbaijan (Gheitanchi et al 2004)

Table 2. Destructive Earthquakes in Azerbaijan region

No
Fault Name
Region
Earthquake Date
1

North Tebriz

Tebriz
634,694,746,834,849,858,868,949,1020,1041,1042,1273,
1314,1441,1459,1550,1572,1633,1640,1641,1649,1650,
1657,1664,1668,1717,1721,1727,1755,1774,1780,1781,1791,
1803,1812,1819,1820,1823,1831,1843,1870,1874,1883,1894

2
Agri
Maku
200B.C ,1319,1622,1659,1696,1783,1840,1966,1966,1968,1976
3
Zengezor
Zengezor
735,906,1308,1406,1931,1965
4
Zengezor
İrevan
851,858,869,1669,1716,1872
5
Agri
Dovin
863,893
6
Neor
Erdebil
893,894,1846,1862,1996
7
Pesve
Serdesht
1135,1970
8
Genje
Genje
1139,1872
9
N.Tebriz
Serab
1304,1567,1593,1717,1924
10
N.Tebriz
Miyana
1621,1879
11
Van
Van
1648,1715
12
Mishov
Merend
1780
13
Mishov
Tesuj
1808,1819,1857
14
Var
Hoy
1808,1829,1843,1896,1900,1970
15
Zengezor
Djulfa
1812
16
Karabag
Karabag
1824
17
Astara
Astara
1832,1840
18
Salmas, Derik
Salmas
1837,1930
19
Shamahi
Shamahi
1859,1902
20
Herzevil
Tarım
1990
21
Hahal
halhal
1895,1896

Discussion and Coclusion
Historical and instrumental earthquake studies have shown that Azerbaijan region specially capital city, Tebriz, have very active crust and dameged several times. West of Azerbaijan except Urmia city have very aktiv position. Salmas, Hoy, Ushnu and Serdesht have been dameged and destroyed perior 2000 years ago. For example salmas region desrtoyed in 1930 by earthquake with magnitude M=7.2 . center of Azerbaijan had evidenced destructive earthquakes that several of them damaged Tebriz and near regions comlatly. But within 200 yers ago we didnot have any destructive earthquake in Tebriz so thids region have high risk for damaging. East of Azerbaijan had destructive earthquakes in historical time .in 1990 in Tarum and Zenjan and in 1995 we had earthquake in Erdebil . this earthquakes show either in past or in present time this region has active position so we don't have expected any big earthquake in This region.
Acknowledgments
The authers would like to thank University of Ankara , geophysic branche where this paper was prepared in there.

References
Ambersayes, N.N. and Melvil,C.P., 1982, A History of Persian Earthquakes , Cambridge University Press, 219p.
Berberian. M. 1976, Salmas earthquake, Iran Gs Report No 39
Berberian. M. 1976 Contribution To The Seismotectonies of Iran (part IV) , Iran Gs Report No 40
Berberian. M. Tchalenco. J.S.1976 Field study and documentation of The 1930 Salmas earthquake, Iran Gs no 49 P 271- 342
Berberian. M. 1976 Macro seismic epicenters of destructive and damaging earthquakes in Iran (1900-1976). Iran Gs No 39
Gheitanchi ,M.r., Mirzaei.N., Bayramnajad.A., Pormohammad.B., Farazmand.A., 2004, Pattern of Seismicity in Northwest Iran, Revealed from Local Seismic Network, Geoscınenses, vol.11 no.49-50
Malekzade ,T., 1998, Azerbaycan earthquakes. MS Thesis. Tehran

[1] tohidmelikzade@yahoo.com tel: 0098 914 446 9810

[2] University of Anakara, Technical Enstitusu, Geophysic Branch

سلماس لهجه سي آدلي كيتابا بير باخيش

2007-02-03T23:31:00.000+03:30

(( سلماس لهجه سي )) آدلي كيتابا بير باخيش

دكتر توحيد ملك زاده ديلمقاني

20 اينجي يوز ايل دونيادا و تورك اولكه لرينده آذربايجان توركجه سي تدقيقات ساحه سينده پارلاق دووره اولسا دا بو مساله آذربايجانين جنوبو و ايران داخيلينده اولان توركلر و لهجه لرينه چوخ عمللي يانسيماميشدي. بو مساله نين سببلرينه بورادا گئچمه يه جه ييك امما بونودا خاطيرلاتماليييق كي سون زامانلار ياواش ياواش ايران موضوعلو توركولوژي آراشديمالار يئريني آچماغا باشلاميشدي. آيريجا توركييه، آلمان و آذربايجان جومهوريتينده و اوزاق ياخين توركولوژي تدقيق مركزلرينده ايران تركيبينده ياشايان توركلرين لهجه لري ، كولتورو، خالق اينانجلاري، ياراتديقلاري آبيده لر و اينجه صنعتلري و باشقا تدقيقاتي كئچميش ده كي لر كيمي چوخ سورعتله اينكيشافينا دوام ائتمكده دير. سون زامانلار
SALMAS AĞZI, Güney Azerbaycan Türkçesi Üzeriene Bir İnceleme
آدلي كيتاب حورمتلي توركولوق و اوزه لليكله آذربايجان موضوعوندا اوزمان اولان دكتر بيلگه خان آتسيز گوك داغ تدقيق اولوب توركييه ده كارام يايين لاري طرفينده ن بيليم دونياسينا سونولدو. آراشديرماجي كيتابين مقديمه سينده بئله يازير :
(( ايران تاريخ بويونجا توركلرين يوغون اولاراق ياشاديجي بير بولگه دير. 90 دان فاضلا ديل و لهجه نين دانيشيلديغي 70 ميليونلوق اولكه ده فارس، تورك، عرب و بلوچلار ان اونملي ائتنيك عونصورلار اولاراق قارشيميزا چيخير. ايراندا آذربايجان توركلري 25-30 ميليونلوق نوفوسلاريلا فارسلاردان سونرا اولكه ده ان گوجلو توپلولوقدور. سياسي ادبياتدا گونئي آذرباجان اولاراق آدلانديريلان ايران سينيرلاري اچينده كي آذربايجانين تاريخي جوغرافيا سي آذربايجان جومهوريتي و توركيه سينيريندان باشلاياراق 200000 كيلومتر مربع مساحتي ايله ايرانين مركزينه قده ر اوزانماقدادير. 20 اينجي يوز ايلين باشلارينا قده ر چوخ زامان توركلر طرفينده ن ايداره اولان ايران ي فارس ديلي ايله دانيشان دئولت اولاراق دا تايملايا بيليريك. 19 اينجي يوز ايل ده آذربايجان جوغرافياسي ايران و روس آراسيندا باغلانان مقاويله يه گوره شمال و جنوب اولاراق ايكي يه بولوندو. شمالي آذربايجان 1991 ايلينده آذربايجان جومهوريتي دئولتي اولاراق مستقيل اولوركن جنوب آذرباجان ايران دئولتي ايچينده قالدي.
توركولوژي اوچون ايرانين چوخ زنگين قايناقلارا صاحيب اولدوغونو ايشاره ائده ن آراشديرماجيلار ، سون 40 ايلده اورتايا قويدوقلاري ملزمه لر له بونو تيثبات ائتميشلر. تورك ديل و لهجه لري نين تصنيفي يئنيده ن ياپماميزا ايمكان وئره ن خلج توركجه سينين كشفي، اسكي آنادولو توركجه سينده كي ديل مقايسه سي ني داها ياخشي تفسير ائتمه ميزي ساغلايان خوراسان توركجه سينه عاييد چاليشمالار هامي سي بو دووره ده اولموشدور. نوفوس باخيميندان كيچيك اولان تورك توپلولوق لاري ديل لرينين داها چوخ آراشديريلديغي ايراندا ان بويوك تورك توپلولوغو بيلينن آذربايجان توركلري نين ديلي كافي درجه ده اينجه لنمه ميشدير. اوغوز توركجه سينين گونئي آذربايجان بولگه سينده كي آغيزلاري آذري دايره سي ايچينده ده ده گر لنديريلمكده دير. هامان بو دايره ايچينده دوغو و گونئي دوغو آنادولو آغيزلاريلا بيرليكده عراق توركلري ديلي و آذربايجان جمهوريتينده كي آغيزلاري حتي افغانيستان داكي افشار توركجه سي ني ده داخيل ائده بيليريك.
آغيز تدقيقاتي بيزلره ديل و خالقين تاريخينه عاييد اونملي ايپ اوجلاري وئرير. اسكي آنادولو توركجه سينه عاييد بير چوخ اوزه لليگي قورويان آذربايجان آغيزلاري ايچينده ايرانين سلماس شهري آغزينا عاييد متين لرده ن حركت له بير چاليشما ياپمايي هدفله ديك. منطقه ده ن 2003 ايلينده ييغيلميش ناغيل و آنلاتمالارا دايالي متينلر چاليشماميزين اساس ملزمه سيني تشكيل وئرميشدير.
گيريش بولومونده ايرانين تورك وارليغي تاريخي و سوسيو-كولتوره ل چرچيوه سي ايچينده اله آليناراق داها چوخ آذربايجان توركلري نين ديل و كولتور مساله لري تقديم ائديلميشدير. بو بولومده آيريجا آذربايجان توركچه سي ايله ايران دا دانيشيلان خلج، توركمن، خوراسان، قشقايي و سونقور توركجه لري حاققيندا قيسا معلومات وئريلميش، داها اونجه ياپيلان آراشديرمالار ده گرلنديريلميشدير.
سلماس بولگه سيند ه ن ييغديغيميز متين لرين سس اوزه لليكلريني ، سس بيلگي سي بولومونده اينجه له ديك. سلماس آغزيني آذربايجان جومهوريتي نين يازي ديلي ايله مقاييسه ائتديك. آغيزلارين يازي ديلينده ن آيريلديغي سويلنمز. ..... متين لرين باشليغيني داشييان بولومده 38 ده نه ناغيل و آنلاتمايا يئر وئريلميشدير. چئوري يازي ايشارتلريني استفاده ائتديغيميز متين لرده سس اوزه لليكلريني ان اينجه آيرينتي لارينا قد ه ر گوستر مه يه چاليشديك. متين لري ييغديغيميز آداملارين كيمليك لري هر بير متينين باشيندا گتير ديك.
سوزلوك بولومونده متين لرده گئچن كليمه لرين توركييه توركجه سينده كي قارشيليقلاري گوسته ريلميشدير. گرامر اينجه له مه سينده گئچن كليمه لرين آنلاملاريني سوزلوك ده يئر آلديقلاري اوچون وئر مه ديك.
اينجه له ميميزي ياپاركن بير چوخ كيشي ده ن يارديم و دستك آلديق. متين ييغمادا توحيد ملك زاده نين چوخ بويوك يارديملاري اولموشدور. متين لرين چئوري يازيسيندا جهانگير كاريني ايله بير ليكده چاليشديق.... سس بيلگي سي بولومونو حاضير لاركن پروفسور دكتر نجاتي دمير ، يارديمجي دوچنت دكتر ماحمود ساري كايا و دكتر سيف الله توركمن ين يول گوستريجي فيكير لرينده ن ايستيفاده ائتديك. .....يارديم و دستكلرينده ن دولايي ايسمي گئچن دوستلاريما سونسوز تشكورلريمي سونمايي لذت وئريجي بير وظيفه ساييرام. سون اولاراق چاليشمامين كيتاب اولاراق باسيلماسي ايشين اوزه رينه آلان كارام ياين ائوي و عثمان كاراتاي آ دا تشككور بورجلويام. قيريق قالا 2006 دكتر بيلگه خان آتسيز گوك داغ))
كيتابين گيريش بولومونده ايران توركلرينده كيمليك مساله سي آدلي اوزون بير يازي يا يئر وئريلميشدير. يازار بو يازي دا ايران دا ياييملانان توركجه ده رگي و ياينلارا ايستينادا بو مساله ني آچيقلامايا باشلاميشدي. ايكينجي بولوم ده ايسه يازار ايران دا كي تورك لهجه لرينين صينيفلانديرماسينا چاليشميشدير. بو بولومون سونوندا ايسه سلماس شهرينين تاريخينه ايشاره ائتمكله بو بولومو بيتيرميشدير. يازار يوخاري دا دئديگي كيمي گلن بولوم لرده سلماس آغزينين سس بيلگيسي و گرامريني اينجه له ميش اونو كلاسيك آذربايجان يازي گرامري ايله مقايسه ائتميشدير . كيتابين سونوندا قايناق لار و متين لر گلميشدير. سلماس آغزي آدلي كيتاب 261 صحيفه اولاراق 2006 اينجي ايلده توركيه نين چوروم شهرينده باسيلميشدير. بو ده گرلي توركولوقا باشاري لار آرزو ائديرگله جك آذربايجان شناسليق آراشديرمالاريندا يورولماياسين دئييريك .

بررسي خطر زلزله در غرب آذربايجان اورميه

2007-02-03T23:19:00.000+03:30

بررسي خطر زلزله در مناطق غربي آذربايجان
( شهرستان اورميه)

ديلمقاني ملك‌زاده‌‏‎ دكتر توحيد
Tohidmelikzade@yahoo.com

مقدمه اي بر زلزله خيزي شهرستان اورميه
شهرستان اورميه مركز استان آذربايجان غربي با جمعيتي افزون از يك ميليون نفر در منطقه ي فعال از نظر زلزله خيزي قرار دارد. فرو رانش صفحه آناطولي در ميكرو پليت آذربايجان سبب شكسته شدن سنگهاي زمين در آذربايجان و بوجود آمدن گسل ها و زون گسل در غرب آذربايجان شده است كه اين مساله ريسك زلزله را در آذربايجان غربي افزايش داده است. بطور كلي گرچه شهر اورميه از نظر سايزمو تكتونيكي در شعاع كم فاقد هر گونه گسل اكتيو و كواترنر مي باشد ولي گسلهاي الف ) درياچه اورميه ب) كسل شمال و جنوب سلماس ج) خطواره اورميه د) گسل اشنويه ه) گسل كوه شهيدان مي تواند سبب زلزله در محدوده شهر اورميه و نهايتا تخريب در اورميه گردد.
علت به وجود آمدن گسل درياچه اروميه
گسل تبريز يك گسل امتدادي راست لغز است كه از كوههاي زنجان – سلطانيه تا كوه‌هاي آرارات در تركيه تداوم دارد و در طول اين گسل در فاصلة بستان آباد تا سلماس پديده‌هاي ژئوفيزيكي متنوعي دارد كه شامل جابه‌جايي و قطع شدگي آبراهها، اختلاف ارتفاع و ايجاد پرتگاه گسلي، درة گسلي، چشمه‌هاي گسلي ، آبهاي زاينده و استخرهاي طبيعي و درياچة اروميه است.
با توجه به بررسيهاي لرزه خيزي حداكثر بزرگي زلزله در پهنة شمال تبريز 7/7 M= و در پهنة درياچة اروميه 8/6 M= تخمين مي‌گردد.
درياچه اورميه و گسل درون آن
درياچه اروميه بزرگترين درياچه ايران است كه در شمال باختري كشور به صورت يك حوضه بسته ميان كوهساري شكل گرفته است. اين درياچه با درازاي 140 كيلومتر و پهناي متغير بين 15 تا 50 كيلومتر داراي ميانگين مساحتي در حدود 5000 كيلومتر مربع مي باشد. از مجموعه نظريات مختلف چنين بر مي آيد كه درياچه اروميه احتمالاً بازمانده اي از درياي تتيس و بخشي از درياي مديترانه بوده كه اكنون جدا مانده و از اواخر ميوسن شكل گرفته و كم كم كوچكتر شده است. در حالت كنوني درياچه اروميه به صورت يك زون فرونشست تكتونيكي مي باشد كه در پيرامون و مرزهاي آن چندين گسله مهم را مي توان باز شناخت .
سنگ كف نهشته هاي نرم و آبدار درياچه كه بطور عمده ا. سيلت و رس تشكيل يافته است در بيشتر جاها از نهشته هاي كهن تري تشكيل شده كه برونزد آنها را در زمينها ي پيرامون درياچه و در پادگانه هاي بلند مي توان ديد كه فسيل هاي موجود در آنها نشانه محيط نه چندان شور محيط رسوبي آنزمان مي باشد. نهشته هاي نرم درياچه اروميه بيشتر از بار رسوبي رواناب ها و سيلابهاي جنوبي و شمالي آن تامين مي شود كه منشاء آنها بطورعمده نهشته هاي درياچه اي سازند مراغه، شيلها و ماسه سنگهاي كرتاسه و نئوزن، آهكهاي سازندقم و توده هاي گرانيتي مي باشد. جنس نهشته هاي درياچه بيشتر رس، سيلت ، كمي ماسه ريزدانه و خيلي كم رسوب شيميايي درجا مي باشد. نهشته هاي آواري آن بيشتر از نوع چند آميزه اند كه در آنها كوارتز، كلسيت و ميكا فراوانتر از بقيه مي باشند. كاني هاي رسي در اين نهشته هاي آواري بيشتر از نوع ايليت، كائولينيت و كلريت مي باشند.
– گسله اروميه :
– اين گسله دنباله گسل شمال تبريز بشمار مي آيد كه از ماكو بطرف جنوب ادامه دارد و از غرب درياچه اروميه گذشته و به رودخانه زرينه رود ختم مي شود و ممكن است فرورفتگي درياچه اروميه بعلت همين گسل باشد
مقدار مواد آلي موجود در نهشته هاي درياچه اروميه عموماً كمتر از پنج درصد است ولي در ماندابها و باتلاقهاي شور درياچه اين مقدار به پانزده درصد نيز مي رسد. در حالت ميانگين غلظت نمك در آب درياچه به 250 گرم در ليتر مي رسد. با توجه به ميزان شوري آب درياچه اروميه و مقدار قابل ملاحظه رسوب وارد شده به آن جز در محل مصب رودخانه اين نهشته ها عملاً از نوع مواد معلق در آب مي باشند، كه بطور همگن و افقي در سطح درياچه پخش مي شوند. با توجه به غلظت آب درياچه مدت زمان زيادي طول مي كشد تا اين نهشته ها ته نشين شوند.
بر اساس بررسي هاي انجام شده و گمانه هايي كه در امتئائ بزرگراه شهيد كلانتري حفر شده است مشاهده مي گردد كه نهشته هاي نرم درياچه اروميه از لايه بندي بسيار ظريفي برخوردار مي باشد. در سواحل اروميه و تبريز در نمونه هاي استخراج شده در اعماق ، لايه هاي ماسه اي بسيار ظريفي با ضخامت حداكثر تا دو ميليمتر قابل رويت مي باشند. وجود يا عدم وجود اين لايه هاي ماسه اي مي تواند ويژگيهاي مهندس نهشته ها را بنحو قابل ملاحظه اي تحت تاُثير قرار دهد. ميزان ذرات ريزتر از 75 ميكرون تا عمق 150 متري بطور متوسط 95 درصد است كه خود حاكي از ريزدانه بودن نهشته ها مي باشد. مصالح بخش مياني درياچه بطور عمده در حد فاصل رس لاغر (CL)تا لاي (ML)قرار دارند. فعاليت نهشته ها از سطح به عمق از يك روند تقليلي برخوردار مي باشد. با افزايش فعاليت نهشته ها زاويه اصطكاك داخلي، ضريب نفوذپذيري (K) و ضريب تحكيم (Cv)كاهش يافته و انديس فشردگي (Ce)افزايش مي يابد. معمولاً حساسيت نهشته هاي قشر فوقاني بيش از قشرهاي تحتاني است. از بررسي نتايج مربوط به آزمايشهاي برش پره اي و نفوذ استاندارد و آزمايش مقاومت تك محوري چنين بر مي آيد كه مقاومت برشي نهشته ها بطور قابل ملاحظه اي با عمق افزايش مي يابد و حساسبت نهشته ها تا عمق 40 الي 45 متري كاهش مي يابد. با توجه به نتايج فوق و زلزله خيزي منطقه احداث پل در درياچه اورميه بايستي با دقت زيادي انجام گيرد.

گسله كوه شهيدان :
گسله اي است با راستاي خمدار شمال – جنوب شيبي به سوي شرق و درازاي 28 كيلومتر كه در غرب اروميه نزديك مرز ايران در تركيه ديده مي شود .
گسله كوران آباد :
گسله اي با درازاي 20 كيلو متر و راستاي شرق شمال شرقي غرب – جنوب غربي در شمال غربي اروميه ديده مي شود . با در نضر گرفتن شكستن حد اقل نصف اين گسل زلزله اي به بزرگي بيش از 5/6 به وقوع خواهد پيوست
گسل اشنويه
اين گسل از شمالغرب اشنويه به طول 20 كيلومتر عبور ميكند . با در نظر گرفتن شكستن حد اقل نصف اين گسل زلزله اي به بزرگي 6/6 درجه به وقوع خواهد پيوست.

گسل سلماس
اين گسل سبب زلزله بزرگ 17 ارديبهشت سال 1309 سلماس مي باشد كه طي ان شهر و تمام روستاهاي سلماس نابود شد. با فعاليت اين گسل زلزله اي به بزرگي 7/7 درجه به وقوع خواهد پيوست. اي گسل در 90 كيلومتري شمال اورميه قرار دارد.

نتايج و بحث
همانطور يكه مشاهده گرديد در محدوده شهر اورميه گسل بزرگ و فعالي كه سبب زلزله هاي بزرگ شود وجود ندارد و آنچه كه ديده شد گسلهايي است در محدوده شعاعي 100 كيلومتر كه هم از نظر زلزله هاي تاريخي و چه از نظر زلزله هاي معاصر بزرگ نظير زلزله بزرگ سلماس به بزرگي 2/7 نمي تواند شهر اورميه را تحت الشعاع خود قرار دهد. با اين حال وجود گسل در ياچه اورميه و احداث پل بر روي آن از نقطه نظر زلزله شناسي و مهندسي زلزله بسيار تامل بر انگيز مي باشد. كه در اين باره پيشنهاد مي گردد مطالعات ريز پهنه بندي در اين منطقه انجام گيرد/ با توجه به سايزموتكتونيك منطقه اورميه ريسك زلزله در منطقه داراي حساسيت مثلا شهر هاي سلماس و خوي و ماكو و حتي اشنويه نمي باشد. با اين حال اقدامات درباره پيشگيري از خطرات زلزله احتمالي در اورميه با توجه به جمعيت و اهميت زياد ضروري و لازم مي باشد.

1 – Nogol- sadat , M.A.A . Seismotecontic map of Iran, Teritise on the Geology of Iran ,1:1000,000 Scale .1974.

ملك زاده ديلمقاني ، توحيد، زلزه خيزي و خطر زلزله در آذربايجان ، كتاب در حال انتشار-1

2-Fuenzalida , H, et al .(1997),Mechanism of the 1992 Erzincan.
Earthquake and its Aftershocks, Teefonis of Erzincan Basin an Decoupling on The North Anatolian Fault ,Geoph, J. Int,
Vol .129.pp.1-28
3-Ambraseys ,N,N ,and Melville ,1982
4- مهدي ، زارع ، خطر زمين لرزه در محدوده محور و مخزن سد در حال مطالعه بانه ، مجموعه مقالات اولين كارگاه تخصصي بررسي راهبردهاي كاهش خسارات زمين لغزه در كشور ، پژوهشگاه بين المللي زلزله شناسي و مهندسي زلزله ، 1373
5- ملك زاده ديلمقاني ، توحيد، زلزله بزرگ و مخرب 1309 سلماس، سلماس 1384

آذربايجان در جنگ جهانی اول يا فجايع جيلولوق

2006-10-31T22:57:00.000+03:30

آذربايجان در جنگ جهانی اول
يا
فجايع جيلولوق

دکتر توحيد ملک زاده ديلمقانی
Tohidmelikzade@yahoo.com

مقدمه
جنگ جهاني اول در تاريخ تمدن بشري عطفي محسوب مي گردد كه در طي آن بسياري از نظامهاي كهنه سياسي،اجتماعي به نظامهاي نوين تبديل شد. امپراتورهاي بزرگ به ممالكي كوچك تبديل گرديد و حكومتهاي ملّي در سطح جهان بوجود آمد.
آذربايجان نيز گرچه از ميدان اصلي جنگ يعني اروپا به دور بود ولي به دليل موقعيت ژئوپولتيكي آن از همان ابتداي جنگ صحنه تاخت و تاز قواي روس و عثماني گرديد و به سبب عوامل مختلفي از جمله اشتراكات فرهنگي جزو هواداران عثماني قرار گرفت.
گرچه تركان آذربايجان كه اكثريت قريب به اتفاق اهالي آذربايجان را تشكيل مي دادند و مي دهند در رديف هواداران عثماني ها قرارگرفتند ساكنين مسيحي آذربايجان درصف مقابل همشهريانشان در رديف متفقين دول روس و انگليس و آمريكا قرار گرفتند. اينان كه همان ساكنان ترك مسيحي آذربايجان بودند از اوايل قرن نوزدهم بر اثر تلاشهاي ميسيونرهاي غربي به آموزش زبان ارمني پرداخته و بسياري نيز از مذهب قديميشان_گريگوري_ كه مذهب شرقي بود دست كشيده بر حسب آموزش ميسيونرهاي كاتوليك, پروتستان يا ارتدوكس گرديدند. وجه ديگر تبليغات ميسيونرها ,سوق دادن مسيحيان آذربايجان به طرف قدرتهاي روس و انگليس و فرانسه بود كه اين وجه در حين جنگ جهاني اول از طرف مسيحيان آذربايجان به منصه ظهور درآمد .
همانطوري كه مي دانيد ارامنه و آشوريهاي آذربايجان و عثماني وظيفه تاريخي شان از جنگهاي صليبي تا امروز كه همان ضربه زدن به منافع هم وطنان مسلمانشان بود را با كمال جديت انجام دادند.
از سال 1909 كه روسها به بهانه عدم امنيت در تبريز تمام آذربايجان را به اشغال خود درآوردند با مناطق سرحدي آذربايجان با عثماني همسايه گرديدند. با وقوع جنگ جهاني اول و درگيري مستقيم عثماني و روسيه, دولت عثماني نتوانست حضور قواي روس در آذربايجان را تحمل كند لذا به دولت قاجاريه براي خارج نمودن روسها از آذربايجان احضار كردند. دولت قاجاريه مسأله را با روسها در ميان نهاد ولي روسها نه تنها به اين درخواست مشروع وقعي ننهادند بلكه سرفرماندهي ارتش روسيه در قفقاز تصميم گرفت واحدهاي نظامي موجود در شمالغرب را تحت عنوان (سپاه آذربايجان)به فرماندهي ژنرال چرنوزوبوف تقويت و تجديد سازمان دهد. يكي از اهداف اصلي اين نيرو حفظ تأمين محور ارتباطي جلفا_خوي_ سلماس و اورميه بود كه مسير مناسبي براي وصول به عراق امروزين و آبهاي گرم محسوب مي شد. استقرار هواداران مسيحي روسها در منطقه نيز براهميت اين كريدور افزود.
اوايل سال 1915 آذربايجان عرصه زورآزمايي قواي روس و عثماني بود. قواي عثماني به فرماندهي انورپاشا به نزديكيهاي آذربايجان آمد تا منطقه را از لوث وجود روسها پاك كند ولي در دي ماه 1294 شمسي ( اوايل سال 1915) يكصد هزارتن از سربازانش را در كوههاي الله اكبر ارضروم از دست داد و فاجعه مشهور ساري قميش به وقوع پيوست.
در بهار 1295 شمسي به تدريج تمام منطقه به اشغال روسها درآمد و آخرين تلاش عثمانيها براي اخراج روسها از آذربايجان در نبرد ديلمان (ارديبهشت ماه) به ناكامي انجاميد.
با ورود آشوريهاي عثماني كه در آذربايجان (جيلو) ناميده مي شوند به معادلات نظامي منطقه و اعلان جنگ رسمي به دولتشان عثماني , مقاومت جيلوها در برابر سپاه عثماني ديري نپاييد. اينان كه با پشتيباني قواي روس عليه عثماني قيام كرده بودند اينبار نيز دست به دامن آنها شده و به آذربايجان گريختند. دهها هزار مرد و زن و كودك جيلوها خسته و گرسنه از منطقه حكاري گريخته و به اورميه و سلماس آمدند.
ورود اين قوم ناخوانده و گرسنه به آذربايجان آنهم در شرايط جنگ عالمگير براي آذربايجانيان سربار عظيمي شد ولي عليرغم اين, مردم آذربايجان علاوه بر فراهم كردن شرايط مساعد زيستي به آنان تمام نان و مسكن خودشان را با آنها تقسيم كردند ولي جيلوها جواب اين كمكها و نوع پروريها را با كشت و كشتار و خون و گلوله به خوبي پس دادند كه اسناد فراوان اين جنايات در متن كتاب آمده است.
تا وقوع انقلاب اكتبر 1917 روسيه و خروج روسيه از جنگ جهاني و بالتبع از آذربايجان , روسها و جيلوها با همكاري هم در سوزاندن بازارها و كشتار مردم از هيچ گونه كوششي فروگذار نمي كردند پس از خروج روسها از آذربايجان ,متفقين با مسلح كردن جيلوها آنها را در قالب 6 گردان ( 4 گردان آشور 2 گردان ارمني ) با 4 آتشبار و 300 سوار و يك گروهان مسلسل با فرماندهي عالي افسران روسي و انگليسي و فرانسوي در مقابل آذربايجانيان و عثمانيان قرار دادند.
ارتش مسيحي با كشتار سه روزه مردم اورميه در 22 فوريه 1918 تسلط خويش بر غرب آذربايجان را اعلام كرد. مارشيمون رهبر روحاني و ملي جيلوها براي تقويت قواي سوار خود به نزد سيميتقو كه متفق انگليسي ها محسوب مي شد امد ولي وي در 16 مارس 1918 در كهنه شهر بدست سيميتقو كشته شد و دوباره كشتار مردم اورميه و ديلمان و كهنه شهر از سرگرفته شد. در طي چند ماه بيش از يكصد هزار آذربايجاني شهيد شدند.
آندرانيك نيز با بيست و پنج هزار ارمني به خوي حمله كرد تا با اتصال به جيلوها و از آنجا انگليسي ها نقشه تاسيس ارمنستان بزرگ را عملي كند كه اين عمل با مجاهدتهاي آذربايجانيان در خوي و قواي عثماني نافرجام ماند.
با ورود قواي عثماني به آذربايجان ,با هدايت انگليسي ها دهها هزار ارمني و آشوري به جنوب درياچه اورميه و از آنجا همدان پايگاه انگليسي ها گريختند. انگليسي ها آنها را در اردوگاههايي در شمال بغداد جاي دادند.
مسيحيان آذربايجان پس از ماجراجويي هاي فراوان به دنبال عفو عمومي به اورميه و سلماس بازگشتند.
تراژدي قتل عام آذربايجانيان در دو سوي ارس در اوايل قرن بيستم با به سلطنت رسيدن رضا خان و دشمني ديرينه وي با تركان آذربايجان در تاريكي سنگين فرو رفت و بجز چند كتاب تاريخ شهرها هيچ كتاب و نويسنده اي به اين موضوع مهم نپرداخت و نسل بعدي به كلي از فاجعه جيلولوق بي خبر گرديد.
با عزيمت اينجانب به خارج براي ادامه تحصيل دكترا , با جستجوي فراوان, منابع خوبي هم از طرف جيلوها و ارمني ها و هم از طرف عثمانيها و روسها به دستم آمد كه شايد بسياري از محققين تاريخ دسترسي به آنها ندارند. بنابراين با توجه به اهميت مساله در تاريخ معاصر آذربايجان و براي اداي دين به همشهريان شهيد كه مظلومانه بر اثر ماجراجويي هاي عده اي جان خود را از دست دادند و عبرت به بازماندگان براي جلوگيري از تكرار حوادثي اين چنيني ,فصل جيلولوق در تاريخ سلماس را به اين امر مهم اختصاص دادم. اميد است همشهريان عزيز با مطالعه اين كتاب بيش از پيش به تاريخ منطقه پي ببرند . اين كتاب توسط انتشارات اختر چاپ و منتشر شد/

xırıstıyan Azerbaycanlıların folklorumuzdaki yerleri:

2006-10-31T22:51:00.000+03:30

xırıstıyan Azerbaycanlıların folklorumuzdaki yerleri:
Salmaslı qul Hartun

Dr. Tohid Melikzade

Yüz illerdir ki Azeraycanda müselmanlarla birlikde xırıstıyanlar da yaşamaktalar. Bu xalqların yerli olub olmalarına dayir yüzlerce meqale ve yazı yazılmışdır. Yerli olmadıqlarını hesab eden şexsler bu adamların Azerbaycanın eşiyinden ve baıqa ölkelerdeen daxile gelmelerini söyleyirler. Azerbaycanlı hetta Türk esilli olduqlarını duşunenler yavaş yavaş onların kimliklerinı arşdırırlar.
Araşdırmalarımız gösterire ki tarixi Azerbaycanın cenub hissesinde (indiki İran ) erazisinde yaşayan Türklerin bir çoxu Türk kökenli ancaq xırıstıyan Gregoryan inançlı Türkler olmuşdur. Bu tedqiqat hem elmi hemde tarixi ve ictimayi araşdırmalar neticesinde ortaya çıxmışdır. İslamiyetden qabaq xalqımızın bir qısmının xırıstıyan dinine inansa da yüz iller zerfinde bu Gregoryan inanclı Türkler öz qonşu olduqlraı Ermeni Gregoryanlarla qaynaşmaya başlayıp bezen Ermenileşmişler. Onların Ermenileşmeleri 19 esrin evvellerine qeder yeni Azerbaycana Misyonerlerin dini tebliğ üçün gelmeleri zamana qeder devam etdi . Misyonerlerin çalışmaları neticesinde Gregoryan Türklerin kimliği Ermeni olarak değişdirili. Bu deyişılmeye baxmayaraq asimilye olmuş Türklerin eski Türk deb ve sünnetleri misal üçün Aşıq geleneyi, şerler, musiqi, yemek terzleri, aralarında itib batmamaışdır ve bugün Azerbaycanin ber çox yerinde bu ortaqliqlara rast gelmek mümkündür.
19. esrin en böyük şair ve aşıqlarından birisi elecede Gergoryan Türklerinden olan Salmnaslı qul Hartun olmuşdur. Onun salmasda hansı kendde ve hansı tarixde anadan olması belli deyil. O özünü salmaslı olaraq qeyd edir:
Adım qul Hartun vetenim Salmas elime vetene xayin deyilem
Ama mezar daşının salmasın Sarna kendinde olması şairin bu kendde anadan olub yaşamasına bir fakt olabiler. Bu gün xalq arası onu gören yaxud şerlerini bilen olmasada Azebaycanın bütün şairleri xususile batı Azerbaycan ve urmiye-Salmas menteqesi şair ve aşıqları onun haqqında hikayler ve şerler bilirler. Bizim bu araşdırmamızda bu aşıqların sinelerinde olan xatireler ve Qul Hartunun şerlerinin çox mühüm yeri olmuşdur.Qul Hartunun adında gelen qul kelimesi Azerbaycan aşıq sisteminde çox görünen leqblerdendir.
Aşıqlar tesevvüf irfandan asılı olaraq özlerini kşöşdmek ve allah yanında mütevazi qul kimi görünmek üçün öz lerini Qul. Xeste, Pir, miskin ve s. Adlayırmışlar.
Qul Hartunda Hurufilik izleri de elimize gelen şerlerinde görünür:
Oxumuşam dörd kitabı erebi Türki Tatar yirmi seggiz hurufum var ezberim dilde qatar
Qul Hartun heqiqi menada arif idi. Onun zahiri dinle heç elaqesi yoxuydu. Elimizde olan şerlerinde Muselman- şiee inanclarına aid şerleri bu idaamızı tesdıq etmektedir. İsalm peygemberi, HZ.Eli, Hz. Hüseyn, kerbela şehidleri Hartunun şerlerinde önemli yer daşımaqdadır.
Hartunun salmas ve etraf kendlerinde heyat hikayelerinden bir az numuneler elde var. Bu hikayeler Hartunun dünya görüşünü beyan etmektedir.
Şerlerinde 65 il Salmasda aşıqlıq etmesi qeyd olub:
65 il elde olmuşam aşıq inden bele daha olanmam aşıq
Tar oldu gözümden gördüğüm işiq
Kesilib taqetde dizlerim menim
Çerxi felek meni getdi zinhare
Göylümü geminen çekibdi dare
Salmaslı qul Hartun deyir ölenden sonra
qorxuram kece döne sözlerim menim.
Texminen o 80 il yaşamış ve mezar daşına istinaden o Salmasın Sarna kendinde bu dünyaya göz yummuşdu. Hartunun mezar daşında elinde saz olan bir adam hekk olmuşdur. Sazı ise dize qoyulan salmasda Tanbıraya meşheur olan bir sazdır. Bu mezarr daşları ölen adamların peşe işlerini izah eden simgelerdir.
Revayetlere göre Hartun ölürken cenazesi üç gün yerlede qalır. Muselmanlar onu xırıstıyan, xırıstıyanlar ise onu muselman olaraq hesab edirdiler. Son olaraq xırıstıyanlar Hartunu xırıstıyan adetlerine göre quylayırlar. Bu gün onun adamlarından yaxud tanış qohumlarından bir nefer rast gelmemişik. Belke birinci dünya savaşı sırasında menteqede ciloluq deyilen Ermeni ve Asorular terefinden müselmenların soyqırımı ve xırıstıyanların menteqeden qaçmaları ve ya ölmeleri Qul Hartunun xatirelerden çıxmasına sebeb olmuşdur.
İndi ise qul Hartunun şerleri
Elif allah yaradandı dünyanı
Yeddi tebeqesi yanar suca tek
Be bulut altından bir zemin asman
Xe xudam de asmanda tekatek
Xe xudam xelq edib semade al quşu
Bir de cim cesedde yoxdu tay tuşu
He heyatda beş yüz de onun yaşı
Dal ha dal vextinde gezer tekatek
Gece gündüz men eylerem ha terif
Sünniye şieye kebeye şerif
Rey senden keçecek bir neçe huruf
Qaf qadirdi her zaman de tekatek
Hartun deyir ne şirin sen ax veten
Nelet çekim çuğul çıxsın araden
Yeri göyü erşi kürşü yaradan
Tek allahdı her zaman da tekatek

Dad felek senin ellerinden gözlerim qan ağladı
Men ki qan ağlamazdım cismim de can ağladı
Bir tükenmez derde düşdüm heç bulunmaz çareler
Aşkarda ata bilmedim sirri punhan ağladı
İbrahım qırdı bütleri özü yanmadı nare
Eyyub bir derde düşmüşdü luqman bulmadı çare
Yehya da keçdi serinden zekerya düşdü tora
İsa çekildi çarmixa Ermenistan ağladı
Qom xelqi yığışdılar heqqi dilden saldılar
Ehli küfe bi heyaler imam üste geldiler
Yetmiş iki şüheda cümle şehid oldular
Kesildi Hüseynin başı erşi asman ağladı
Yüz yirmi dört min peygember beşi, ololezmdi
Peygemberi axirezzaman o bize şefaetdi
Qurulub eresate mehşer deyirler qiyametdi
Beçara salmaslı Hartun etdi dastan ağladı

Naşı bağban bağa vardın barıynan işin nedi
Almasın der heyvasın der narıynan işin nedi
Şeyda bülbül ceh ceh vurar qızıl gül eşqine
Sen ki gül alan deyilsen xarıynan işin nedi
Bir bağa girebilmesen girib seyran eyleme
Bir gülü dere bülmesen derib xendan eyleme
Bir gözeli alanmasan sevib heyran eyleme
Sen ki yar alan deyilsen yarınnan işin ne di
Bir meclise getmeginen orada dura bilmesen
Bir göylü yıxmagınan yıxıb höre bilmesen
Uzun dil qıssa olar cevab vere bilmesen
Yoxsulsan alçaqdan yeri varıynan işin nedi
Salmaslı Qul Hartun deyir yazılar geldi başa
İçdim pir elinden qeynedim geldim coşa
Sen zorun sınamamışdan yapışma ağır daşa
Sen ki avsunkar deyilsen marıynan işin nedi

Bir ağac ki kamil olsa ibtida kökden qurur
Qenim oğlan nezer salsa suyu qudretden yerir
Şükr olsun xudaye quru ağac bar verir
Meyvesi insan üçün dı kala mehmanem bu gün
Dörd kitabı bir bilenler sidqiyle heqqi tapar
Zerrece ağlı olanlar arıdan merfet tapar
Arı yığar min çiçeyi onnan mecun yapar
Mumu şamdanda yanan bala heyranem bugün
Bu nece bülbüldü gelir cem cesed yaredi
Bu dünyanın dostları qelbi qaredi
Leyliden xeber aldılar mecnun çox biçaredi
Yarın üzüne baxanda xala heyranem bu gün
Ol biçare aşıq hartn ah çeker nale teper
Kimisi suyun qızdırar kimisi sidrin töker
Uyma çox dünya maline üç beş arşın bez yeter
Serin torpağa varanda sala mehmanem bu gün
Xudam bendesine kemal verende
Neden bez adam az aldı getdi
Ustad mehzerine talib olanlar
İrfan meclisinden söz aldı getdi
Senden açılar cennetin deri
Oynamaqdır gözellerin hüneri
Cemalın görsetdi Selatin peri
Hüsnün zekatından göz aldı getdi
Adam vardı bu dünyaye gelibdi
Adam vardı kökü qazıldı getdi
Payız ezizlerinde pozulu bağlar
Köç oley yaylaqlar var oley bağlar
Salmaslı qul Hartun ha deyib ağlar
Çadırın tenabı pozuldu getdi
Göyden iki melek yendi biri dilli biri lal
Dillinin cevabını verdim lala bilmem neyleyim
Biri cane qesd eyledi biri malım istedi
Malımı teqdim eyledim canı bilmem neylayim
Gevvas olub derin derin deryalere dalmadım
Saralıban heyva kimi bir ürekden solmadım
Men bir naşı serraf idim lel qedrin bilmedim
Leli verdim bir nadana alabilmem neyleyim
ey ilahi geden yoxdu name yazım dostuma
Gece gündüz ser reqibler girib canım qesdime
Qusse menim mende sazı alıb sinem üstüne
Üreyimi qem bağladı çala bilmem neyleyim
Gel beçara aşıq Hartun ne gezirsen Tebrizi
Qismet olsa el bağında derersen gülü nergizi
İlahiden emr olunay geler ömrüm qebizi
Allaha bir can boşluyam qala bilmem neyleyim
*************************************************************
Ademden ireli Nuhdan beri
Neçe eyyam neçe iller itibdi
Neçe peygemberler neçe evliya
Musa kimi İmran diller itibdi
Hanı Davud oğlu Yusifi Suleyman
Getdi qehremanlar boş qaldı meydan
Meşeler eslanı şire kergeden
Rustem ocağından zallar itibdi
Hanı yequb oğlu mehbube selatin
Aya güne benzer yusif sifetin
Demir tek yetdi Öz hükümetin
Nadir kimi qehremanlar itibdi
Salmaslı qul Hartun derin boylama
Dayazda durgunan derin boylama
Feleyin çerxiynen şerti bağlama
Sennen de yade bunlr da düşdü

Elimin deryasinnan üzüb çıxmışam
Dayazıyam hele derin derin deyilem
Ustad hevenginde men döyülmüşem
İrisiyem hele narın deyilem
Ağam bade verib men de doluyam
Ustadların sağıyam hem soluyam
Şairlerin qulamıyam quluyam
Ayağıyam hele seri deyilem
İriyem iriynen düzem düzünen
Kirpiyem qaş altda gözüm gözünnen
Vurmamışam vurulmaram sözünnen
Acıyam acıya şirin deyilem
Bazarım kesaddı metaım almas
Gubarlı göylümü nece tutub pas
Adım qul Hartun vetenim salmas
elime vetene xayin deyilem
Bu çerxi dövrandı ha gelib geçer
Bir den yoxsul birden bar olur göylüm
Bir den göz evinde dünya dar olur
Gem möhnet çulquyub dar olur göylüm
Dem göyüllü laledi gülle açılı
Dem saet demin xeyallar geçiri
Dem göylüm şüşedi sınar puç oley
dem ahozar eyle tar olar göylüm
Dem qocaldım Qed dalım büküldü
Ax didem yaşı ömrüm söküldü
Dem el geldi meylime su töküldü
qul Hartun üstünde dar olur göylüm
gel deli göylüm sızıldar canın senin
özün yetir bir luqmane bilsin dermanın senin
gerdiş vurar qerar tutmaz çerxi dovranın senin
umran dilin bende düşer bilmez dehanın senin
tavşır heqqin emanetin cesedde canın senin
oxumuşam dört kitabı erebi ,türki, tatar
yirmi seggiz hurufum var ezberim dillerde qatar
penahımsan perverdigarım esrarım eyleme setar
cehenemin narından eziz bendeyin qurtar
yetmiş iki milletim var tutar damenin senin
sen ki meni xelq eyledin gözüm yaşı axınır
şemsi qemer erş üzünde bir birine toxunur
zülmet nure qalib oldu şebi tare yaxınır
gönderibsen dörd kitabı el içinde oxunur
dil cevabı erz eylerem İncil Quranısenin
uyma şeytanın feline babal gelib qalana
kimler deyir kimler güler gedib sallanar
yetişeller hesabına nalen erşe dayanar
bir gün olar sur çalınar külli mexluq oyanar
geçersen pole sıratdan olsa emalın senin
evvel heqqin dergahında şeytan oldu şermende
sidqi dilden çağıranlar heç vaxt olmaz dermande
heqqin min bir adı vardır gece- gündüz dillerde
yığılar külle mexluqat sual oldu mehşerde
gel beçara aşıq Hartun nece olub halin senin
Bahar fesli bu gülşane gelende
Şeyda bülbül nale çeker şeş ha şeş
Erş üzünde şöle çekir mahtab
Elif üstde be yazılmış şeş ha şeş
Beheşdin qapısın benzertdin yaze
Tülek terlan aşıq olubdur saze
Bir insan sidqinen dursa namaze
Axır alar metlebin şeş ha şeş
Allahdan istediyin movladan dile
Xelq edib yaradıb özü şeş ha şeş
Hartun deyir işim aho zar old
Derd elinden qere bağrım yarıldı
Kefenim biçildi qebrim qazıldı
Düşman güler dostlar ağlar Şeş ha şeş

Elif allah be bünyadı qılanda
Yaratdı Dünyanı o saet saet
Göylünde bir fikir xeyal eyledi
Xelq etdi ademi o saet saet
Adam varid oldu orda cennete
Bir gile azdiler atdı zülmete
Günahkar söyledi ta qiyamete
Soydular rextini o saet saet
Geyretin saxlayan üç kimsenedi
Heç kes bilmez olar ne firiştedi
Heqden inciyen olub gelib alaydı
Vereydim canımı o saet saet
Can çıxanda mindireller semende
Bayquş tek sizlere men bu veranda
Her ne ki yazır incil quranda
Oxullar üstünde o saet saet
İncile bağlıyam heq divaınında
salmaslı qul Hartun heq divanında
Çekerler günahımı heq divanında
Allah versin zindane o saet saet
***********************************************************************
Heq teala yatdı cennet içinde
Özü öz eliynen dört putağı dört
Keramet eyledi qalxdı eyağe
Göyüllü dünyanın dört qırağı dört
Suyu tesnif etdi sim feday
Şölesin görsetdş gün olan aye
Bu ne kimsenedi geldi dünyaye
Cesed bir baş iki dört qulağı dört
Adem oğlu bilmez o ne teherdi
Onun bir qetresi leli govherdi
İçin kimse bilmez abe kovserdi
Cennet bağçasın dört bulağı dört
Cennet bağçasının oxur bülbülü
Heq özü kerimdi unutmaz qulu
Eliye bexş etdi verdi düldülü
Geybden nallandı dört dırnağı dört
Göyden yendirdiler o melakeler
Menim ehvalımı kimse bilmez
İkisi yıxılsa ikisi qalar
Salmaslı Hartunun dörd otağı dört
Bizden salam olsun arif olana
O nece deryadı ayağdı yeddi
Üçyüz altmış altı şemdan içinde
Yanar şüle verer çirağı yeddi
Neçesin benzertdim o süleymane
Neçesin benzertdim o qehremane
Neçe qurban geldi yequbi kenane
Xetm oldu yussifin sedası yeddi
O dil nedi doymaq olmaz doyundan
Ne bülbüldı gileylidi xuyunnan
Ne bulağdı içmaq olmaz suyunnan
Her dem coşa geler eyağı yeddi
Neçe min qeledi neçe min hasar
Neçe min melekle defterin yazar
Mescidi minberi tamam lalezar
O kimin textidi dayağı yeddi
Salmaslı Hartunam dedim yeddisin
yeddi dal yeddi bağ yeddi yeddisin
yeddi çağ yeddi ağ yeddi yeddisin
o ne dil deyir dodağı yeddi
ne beyladı xan textinde xan duran
qedağandı qızıl yare xesaxes
ne idi ki dolanırdı yunanı
ne idi ki çekdi yare xesa xes
iskender atlandı sedaye geldi
geydi al yaşılı sedaye geldi
ne idi ki heqden sedaye geldi
ne idi ki çekdi yare xesa xes
sey eyle inamı heqqi tanıyasan
edalet, sen yetiş dade barı sen
Aşiq Hartun deyir sarı banısen
Her seher yad eyle yarı xesa xes

Qynaqlar:
Melikzade, Tohid, 2006, Azerbaycanda ciloluq fecayei, Tebriz
Melikzade. Tohid. 2005. salmasın on min illik tarixi. Tebriz
Melikzade, T,. Abbasi,.k, Salmsalı qul Hartun, varlıq degisi , 2002
Melikzade, Tohid, xususi folklor arşivi

آذربايجان توركجه سي دئييملر سؤزلوگو كيتابينا بير باخيش

2006-06-09T21:35:00.000+03:30

آذربايجان توركجه سي دئييملر سؤزلوگو كيتابينا بير باخيش

دكتر توحيد ملك زاده ديلمقاني
Tohidmelikzade@yahoo.com

سون زامانلار آنكارادا ( آذربايجان توركجه سينده آذربايجان توركجه سي دئييملر سؤزلوگو) كيتابي حورمتلي آراشديرماجي سيف الدين آلتايلي طرفينده ن اون ايلد ه ن چوخ امك صرف ائتديكد ه ن سونرا گون ايشيغينا چيخميشدير. بو كيتاب بيزيم دئديگيميز ايصطيلاحلار توپلوسودور و ايچينده 27000 ده ن چوخ دئييم وار. آلتايلي كيتابين اؤن سؤزؤنده بئله يازير:
((ديل تاريخي اينسانليك تاريخي ايله بيرليكده باشلاميشدير. تورك ميللتي بشريتين ان اسكي ميلتلرينده ن بيري اولدوغوندان دولايي دانيشديغيميز توركجه ده ديل تاريخينين ان باشيندان بري ايستيفاده اولونان ان اؤنملي ديللرده ن بيري دير. ديليميزله ايلگيلي علمي چاليشمالارين چاغداش آنلامدا 11 اينجي يوز ايلده كاشغرلي ماحمود لا باشلاديغي بيلينمكته دير. آنجاق بو چاليشمالارين و تارتيشمالارين يوغونلوق قازانديغي زامان 19 اينجي يوز ايلين ايكينجي ياريسيندان باشلانماسيني دييه بيليريك. بو زامانلاردا باتي دا اوخويوب اؤلكه له رينه دؤنن آيدينلارين گيرديكلري باتي ذهنيتي ديلده ده اؤزونو گؤسترميشدير. ايسلام ديني ني قبول ائتديكده ن سونرا اؤزه لليكله 10- 11 اينجي عصيرلرده عرب و فارس كولتورلري ايله ياخين تماس قوران ديليميز اوزونه مخصوص بير كيمليك قورموش و بونو دا باشقا خالقلارا دا قبول ائتديريب اؤز مالي ائتميشدير. بو كيمليگين قورولماسيندا عوثمانلي دئولتي نين قدرتلي ايمپراتورلوك حاكيميتي باش رول اويناميشدير. ....... 1985 ايلينده ن باشلاياراق دواملي و هر گون ان آز 6 ساات چاليشيب 1994 ايلينده ايكي جيليدليك آذربايجان توركجه سي سؤزلوگو نو حاضير لاياراق نشر ائتمه يه باشلاديم. آنجاق عيني سرعتده چاليشمالاريمي دوام ائتديم. آذربايجان توركجه سي آنسيكلوپدي سي اوستونده 22 ايلدير چاليشيرام و ياخين زاماندا دا بيتيره جه گه م. 1988 ايليند ه ن بري آذربايجان جمهوريتي ايله چوخ ياخين تماس دايام. 1974 ايلينده ن بري ده جنوبلا ايرتيباط دايام. هر ايكي طرفده كي قايناقلاري آختارديم و تعقيب ائتديم. 1985 ايليند ه ن بري هر ايكي طرفين اينسانلاريندان و اوز شهريم اوغوز يوردو ايغدير شهرينده ييغديغيم سوزلري و دئييملري بير يئره ييغديم. بو گونه قد ه 27 مين دئييم ييغميشام. هر دئييمين اؤنونده توركيه توركجه سينده كي معناسيني وئرديم آنجاق هاميسيني وئره بيلمه ديم چونكو توركيه توركجه سينده كي دئييم لر ي قاپسييان اثرلرده كي رقم منيم اثريمده كي رقمين ياريسي دا اولمادي. .....))
سيف الدين آلتايلي نين كيتابينين باشقا اون يازي سيني آذربايجان ادبياتينين تانينميش سيماسي پروفسور دكتر كاميل ولي نريمان اوغلو طرفيند ه ن يازيلميشدير. سون اؤن سؤز يازي ني ايسه تانينميش آذربايجان يازار و قزئته چي علي شاميل بي طرفيند ه ن يازيلميشدير. علي شاميل بو بو يازيدا كيتابين اؤنمي ني وورغو لاميش و كيتابين اهميتيني قئيد ائتميشدير. كيتاب آذربايجان لاتين آلفابه سي ايله ترتيب ائديلميش و جمعي 590 صحيفه دير.
قئيد ائتمك لازيمدير كي سيف الدين آلتايلي 1950 اينجي ايلده توركيه نين ايغدير شهرينده آنادان اولموشدور. آكادميك تحصيلاتيني 1980 اينجي ايلده ايستانبول اونيورسيته سي نين تورك ديل ادبياتيني بيتيرميش و 1985 اينجي ايلده ن بري توركيه راديو تلويزيونوندا آذربايجان راديوسونون مودورو اولاراق چاليشير . اونون آدرسي بودور:
Altayli_s@yahoo.com
بومساله ايله ماراقلانان دوستلاردان خواهيش اولونور يوخاريداكي آدرسله ايرتيباط قورسونلار.

Azerbaycan’da Kurgan medeniyeti

2006-06-09T21:27:00.000+03:30

31.08.2004

Azerbaycan’da Kurgan medeniyeti
Dünden bugüne kadar

Dr.Tohid Melikzade

Eski Türkler kendi ölülerini “ kurgan “ adlı neheng kabirlerde gömerlerdi. Kurganlar tepe gibi yapılmış büyük kabirler olmuştur. Kurgan sözü ise “ tepe kimi kabir “ manasına gelmektedir. Bu terimin başka bir varyantı ise Azerbaycan eyaletinin Zencan kentinde hala kullanılmaktadır. Bu vilayette yaşayan Türkler gömmeye “ korlamak “ denilir.Bizce Kurgan sözü ile “ korlamak “ kelimesi aynı köktendirler . Şimdilik Arkeoloji kazıntılar Azerbaycan’da bu eski geleneğin sürekliliğin açıkça göstermektedir. 1930lerde İran’ın Huzistan adlı eyaletinde eski Elam Proto Türklerin yaşadığı Behbahan kentinde bir baraj inşası esnasında büyük bir mezarlıklar bulundu .Mezarın içinde metal aletler , kap- kacaklar ve mezar sahibinin ölüm sonrası dünyada kullanabileceği eşyalar bulundu. 1982lerde arkeoloji kazıntılar aynı bölgede devam ederken , Türk medeniyetinin ayrılmaz parçası olan , kurgan medeniyeti ile ilgili yeni buluntular bulundu. Bu bölgede araştırmalar hala da devam etmektedir .
Azerbaycan’da Kurgan medeniyeti milattan önce 3-4. asırlardan başlamıştır. Bu devirlerde Azerbaycan’da Proto Türkler yaşamaktaydılar. Azerbaycan efsanelerine göre “ kurgan “ medeniyeti “Oğuz Hakan”la ilgilidir. Oğuz hakan bir çok ülkeyi fetih ettikten sonra yüksek tepeler yapmayı emredermiş . Burhani Gatı-i adlı kitabın yazarı Tebrizli Muhammed Hüseyin Halef’in yazdığına göre Azerbaycan adı bu yüksek tepelerden gelmektedir. Çünkü eski Türkçe’de “Azer” sözü yüksek yer demektir. Biz bu sözü aynı anlamda Divanı Luğatu t Türk kitabında da görüyoruz. . Bir diğer ilginç nokta da şudur ki hala Ukrayna’da bulunan eski Türk kurganlarına ‘Oğuz’ denilmektedir .Birçok Azerbaycan bölgelerinde ise bu tarz kurganlara “Oğuz Kabirleri” denilir .
Tarihçi Herodot kendi kitabında Türk medeniyeti ile ilgili birçok bilgi vermiştir. O , kurganları böyle anlatıyor : Hakanların kabirleri dörtgen ve çok büyük kazılardır… bu özel mezarlar Hakanlar için yapılmış özel mezarlıklarda yapılır. Onlar ölünü kabre koyup , dört köşesine uzun süngüler takarlar. Üzerine ise büyük tahta parçaları koyarlar. Kabirlerin içine ise birçok hizmetçiyi öldürüp bırakırlar. Sonra ise kabrin üzerine toprak dökerler. Her dönemin Türkleri kendi hakanının kabrinin yüksek olması için çalışırlar . Biz bu yüksek kurganları Mısırda yapılmış olan piramitlerle karşılaştırabiliriz.
Yakın çağlara geldikçe Türklerin Kurgan medeniyeti daha detaylı şekilde incelenmiştir. Örnek olarak Oğuz Türkleri ölünü odaya benzer bir mezara koyup eline ağaçtan yapılmış bardak verirlermiş. Bardağın içine ise kımız , ölünün ön tarafına daha büyük bir tabuta ise içki koyarmışlar. Biz aynı geleneğe doğu Türkistan’da bulunan Balballarda da rastlayabiliyoruz.
Dörtgen biçimli kurganlar daha sonra Türklerin obalarına benzer kubbe şekline dönüşüyor. Çağdaş Türkmenler buna benzer kubbelere “yozika” derler . Plit Noa’ya göre Peçenekler ölülerini ağaçtan yapılmış tabuta koyarak ölünün yüzünü batı tarafa çevirirmişler. Sonra kabrin üzerine ufak bir tepe yaparmışlar.
Başka bir geleneğe göre Türkler kabirlerin üstüne Balbal denilen taştan yapılmış heykel koyarmışlar. Bu heykellerin sayı şahsın hayatta iken öldürdüğü düşman sayını gösteriyordu. Balbal koyma geleneğine Gök Türklerde de rastlanılmaktadır. Huart’a göre bu balballar ölenlerin ruhunu geçici olarak yaşamda olan insanların arasında kaldığı inancından kaynaklanmaktadır. Yine Huart’a göre balbal koyma geleneği Kıpçak Türklerinde de 13. asra kadar devam etmiştir.Kıpçaklarda balbalların yüzü gün doğan tarafa koyulurdu . Rus kaynaklarında Balballara “kamnaya baba” denir , bu ifade “taş olmuş ecdat” anlamına gelmektedir. Balbalların konduğu yer Türklerin tapınak yeri sayılıyordu.
12. asır Azerbaycan Şairi Genceli Nizami Azerbaycan Kıpçaklarının balballar önünden geçerken saygı gösterdiklerini açıkça yazıyor : “geçenler saygı göstermek için atlı olursa bir ok , çoban olursa bir koyun bırakıp geçerler” . Bu geleneklere Şamanizm’e inanan Tukiyular’da da rastlanmaktadır. Oğuz Türkleri de yuğ (yas) merasimi için kurban edilen atın başını ayaklarını bir de gönünü (derisini) uzun ağaçlara takıp kurgan üstüne koyarlarmış. Ancak Peçenekler bunları kabrin üstüne değil ölenle birlikte gömerler. Bazı seyyahların yazdıklarına göre Türkler kabirlerin üstüne direklere geçirilmiş gön bırakırlar. William adlı seyyah Kara deniz yakınlarındaki ovalarda bir kabir üstüne asılmış 11 at gönü olduğunu kaydetmiştir . Balbal geleneği Azerbaycan’da insan heykeli şeklinde değil yiğitlik anlamı taşıyan aslan ve koç heykeline dönmüştür. Bazen de mezar taşları üzerine ölen insanın mesleği ile ilgili resimler kazılır. Eski aşıklarımızın mezar taşları üzerinde onların şekli ile kazınmış saz resmi görünmektedir. Biz bu mezar taşlarına Salmas , Urmiye ve Karabağ bölgesinde rastlayabiliriz. Şu anda Iran Türkmenlerinin Gelidağ ve Nakhurli(Nahırlı) mezarlıklarında bulunan mezarların üzerinde ağaçtan yontulmuş kuş kanadına rastlamak mümkündür. Halid Nebi kabristanlıklarında taştan yontulmuş iki buçuk metreden fazla sütunlar bulunmaktadır.
Bu gibi sütunlara Azerbaycan’ın Tebriz (Piri Şirvan), Tufargan (Badamyar mezarlığında) , Urmiye (Bent köyünde) ve Şeki (Yukarı Baş eski mezarlığında) şehirlerinde rastlanılmaktadır.
Urmiye’nin Bent köyünde Osmanlı şehitlerinin bir kabristanlığı bulunmaktadır . Azerbaycan halkı 1918 de Ermeniler tarafından halkımızı soykırımdan kurtarmak için bölgeye gelip de Azerbaycan yolunda şehit olmuş Osmanlı askerlerinin mezarı üzerine 2 metre yüksekliğinde taşlar dikmişler. Demek ki unutulmaz kurgan geleneğimiz 20. asırların başlarına kadar halkımızın içinde yaşam mücadelesi vermekteydi

ميكروپليت آذربايجان مدل سايزموتكتونيكي اوليه براي زلزله هاي آذربايجان

2006-06-09T09:56:00.000+03:30

ميكروپليت آذربايجان مدل سايزموتكتونيكي اوليه براي زلزله هاي آذربايجان
دكتر توحيد ملك زاده ديلمقاني

بدنبال ارائه تئوري پليت تكتونيك، حل بسياري از مسائل لرزه زمين ساختي مناطق زلزله خيز جهان حل شد. يكي از مشكلات اين تئوري عدم تطبيق اين تئوري در بعضي مناطق زلزله خيز جهان از جمله آذربايجان بود. بنابراين ارائه چند ميكروپليت براي حل مشكلات لرزه زمين ساختي جهان ضروري مي‎نمود.
در اين ميان گرچه مي توان زلزله هاي آذربايجان را در مقياس جهاني در محدوده كمربند مشهور آلپ- هيماليا كه از غرب پرتقال شروع و پس از عبور از شرق اروپا، تركيه، آذربايجان، ايران، افغانستان و جنوب شرق آسيا به اقيانوس آرام مي رسد و فعاليت تكتونيكي بيش از 95 درصد زلزله هاي خشكي زمين را در بر مي‎گيرد، توجيه نمود، ليكن نمي توان در مقياس كوچك الگوي خاصي را جهت تبيين علل زلزله هاي آذربايجان و حتي بعضي مناطق جهان ارائه داد. براي اين منظور در اين نوشته تلاش مي‎گردد ميكروپليت آذربايجان براي حل مسائل زلزله اي آذربايجان و تشريح لرزه زمين ساخت آذربايجان معرفي گردد.
گفتني است براي زلزله خيزي ايران شامل آذربايجان مدلهايي توسط نوروزي(1972)، مكنزي (1977 1972) وDewey et al (1973 ) ارائه گرديد كه مدلهاي نوروزي و مكنزي براساس زلزله خيزي، گسلها و زلزله هاي بزرگ تهيه شده است (شكل4). ملاحظه ميگردد كه اين مدلها به دليل عدم در نظر گرفتن تكتونيك محلي آذربايجان نمي توانند مدل مناسبي براي بيان لرزه زمين ساخت آذربايجان باشند چرا كه براي جدا كردن يك ايالت لرزه زمين ساختي از ايالت ديگر بايد اختلاف هاي بنيادي بين لرزه خيزي و زمين ساخت آنها را نشان داد. بيشتر مرزهاي بكار گرفته شده توسط نوروزي(1972) اساساً مرزهاي غير واقعي و يا جغرافيايي است كه فاقد واقعيتهاي زمين ساختي و يا زمين لرزه اي مي باشند (بربريان،1362).
1-3) ميكروپليت آذربايجان و موقعيت آن در ميان صفحات جهاني
بررسي هاي اوليه نشان ميدهند آذربايجان در حالت كلي تحت فشار چند صفحه بزرگ قرار دارد. اين صفحات عبارتند از صفحه توران صفحه هندوستان و صفحه عربستان. حركت بطئي و آرام صفحه توران در شمال به طرف جنوب و جنوب غربي و فرو رانش آن در شمال خراسان (اوفيوليت هاي سبزوار) و اعمال نيروي آن به ميكروپليت لوت سبب چرخش 135 درجه اي ميكروپليت لوت بسوي غرب شده (اشميت و زوفل، 1983) است. اين ميكروپليت در طول زمان پالئوزوئيك و مزوزوييك پيشين كم و بيش با لبه جنوبي صفحه توران پيوند داشته است. يك جدايي مشخص از توران را در زمان ژورا سيك مي توان نتيجه گرفت. از كرتاسه تاكنون ميكروپليت كم و بيش به صفحه توران پيوسته بوده و در هر صورت حدود 45 در جه نسبت به قاره شمالي به سوي غرب چرخيده و جنبشي نه شديد به سوي صفحه توران داشته است. از طرف شمال آذربايجان نيز برخورد مستقيم صفحه توران با ميكروپليت گؤگجه - قره داغ سبب بروز پديده فرو رانش (Subduction) در شمال آذربايجان شده و بطور مستقيم نيز نيرويي عظيم بر ميكروپليت خزر وارد ميكند.
فشار صفحه عربستان از طرف جنوب غرب و رانده شدن آن به زير كوههاي زاگرس امروزين سبب وارد شدن فشار از طرف جنوب و جنوب شرقي به منطقه آذربايجان شده است. بنا به نظر مكنزي (1972) بر اساس مطالعات مغناطيسي، صفحه عربستان با سرعت 5/4 سانتي متر در هر سال به طرف شمالشرق در حركت است.
صفحه هندوستان نيز با حركت به شمال و شمال شرق سبب وارد شدن فشارهايي به آذربايجان ميشود كه تاثير اين حركت عمدتاً غير مستقيم بوده و بيشتر فشارهاي اعمالي از سوي اين صفحه به ميكروپليت آذربايجان ناشي از فشار ميكروپليت هاي مجاور آذربايجان مي باشد كه درگير با صفحه هندوستان هستند.
حركت اين صفحات سبب اعمال فشارهايي به منطقه آذربايجان شده كه نتيجه نهايي اين فشارها در صورت اعمال فشار خفيف بصورت كوهزايي و در صورت اعمال فشار قوي بصورت شكستگي و ايجاد گسل و نهايتاً زلزله در منطقه مي باشد. اين فشار ها سبب بوجود آمدن شكستگي هايي در ساختمان منطقه با روند شمال غرب به جنوبشرق در امتداد 125 N تا 135N شده است. بررسي هاي ژئوديناميكي آذربايجان نشان ميدهد غير از اين شكستگي ها نيروهاي منتجه از اين نيروهاي منتجه از اين نيروهاي ديناميكي سبب يك حركت چرخشي عمده در منطقه شده كه در عين حال يك فشردگي عمومي در منطقه برشي در طي عملكرد آن ديده مي شود ( Nogol sadate، (1985
1-4) ميكروپليت آذربايجان و موقعيت آن در ميان ميكروپليت هاي منطقه
بطوريكه اشاره گرديد اعمال نيروي صفحات برروي آذربايجان از طريق ميكروپليت هاي انجام مي شود كه در همسايگي آذربايجان قرار دارند مي توان اين ميكروپليت هاي مجاور را تحت عناوين زير طبقه بندي كرد :
1- ميكروپليت جنوب خزر 2- ميكروپليت شرق آناطولي 3- ميكروپليت گوگجه – قره داغ
براي بررسي چگونگي اعمال فشار از سوي اين ميكروپليت ها به ميكروپليت آذربايجان به تشريح يكايك آنها مي پردازيم.
الف) ميكروپليت جنوب درياي خزر
جنوب درياي خزر داراي پوسته ميان اقيانوسي مي‎باشد كه در اثر اعمال نيروي فشاري صفحه توران به زير پوسته قاره اي آذربايجان رانده شده سبب بوجود آمدن پديده فرورانش ، كوهزايي و نهايتاً گسل هاي فعال لرزه زا در اطراف درياي خزر شده است (شكل 5).
در تاريخ نئوتيتس و در مرحله كوهزايي آلپ مياني، منطقه اطراف خزر با تحول اشكال ساختماني در چارچوب مسائل زمين ساختي و نئوتكتونيكي نيرومند و متناقض قطعه قطعه گرديد بطوريكه تاثير اين رويدادها در تشكيلات قفقاز- جنوب خزر، آذربايجان و حوضه‎هاي درون كوهستاني كه داراي آثار تكتونيكي جوان مي باشد قابل ملاحظه است (قنبري 1376). وجود اوفيوليت ها كه امروز ثابت شده است تنها از عمل فرورانش به عمل مي آيد (قنبري 1363). در مناطق طالش، اسالم و جنوب تركمنستان توسط Baud (1989) گزارش شده است (Sengor 1991 ) (شكل 6)
گفتني است فرورانش خزر زير ميكروپليت آذربايجان و وضعيت هندسي زون بنيوف Benioff zone با توجه به پديده نقطه فشاري punching point يكسان نبوده و علاوه بر تغييراتي كه در آن ديده مي شود، ميزان زاويه اي كه در حين فرورانش بخود مي گيرد متغير است. بنا به عقيده قنبري (1376) تغييرات درجه سطح بنيوف بين 15تا 75درجه است. كوهزايي هاي منطقه نيز با توجه به اين زاويه ها متغير بوده و جزاير كماني منطقه اي به وجود مي آيد. اخيراً ميله گذاري هايي كه در كف درياي خزر براي بررسي نوسان آب درياي خزر نصب شده است بالا آمدگي آب درياي خزر ( پديده آبداكشن ميكروپليت خزر ) را نشان مي دهد.
افتخار نژاد (1960) زمان فرورانش خزر با پوسته اقيانوسي را در اوايل دوران مزوزوئيك مي داند. با اينحال بعيد نمي نمايد بقاياي اوفيوليت هاي كوههاي طالش (Sengor 1984 ) را كه مربوط به پالئوزوئيك پسين مي باشد را مربوط به فرو رانش اوليه خزر دانست. از ديگر سو مجموعه هاي اوفيوليتي ناسالم و سنگهاي دگرگوني همراه آنها و سنگهاي دگرگون مناطق الله يارلو، كليبر و شمال ارس نيز با هم در پيوند بوده و بازمانده هايي از پوسته اقيانوسي خزر را نشان مي دهند. با فرورانش خزر زير ميكروپليت آذربايجان، زون بنيوف منطقه در ساوالان تشكيل مي گردد كه از نظر ساختمان و حجم نظير آتشفشانهاي حاشيه قاره اي است كه برروي هورست اوليگوسن تشكيل شده است (قنبري 1376). در طول ائوسئن در اغلب مناطق آذربايجان فعاليت شديد آتشفشاني بوده، بجز مغان كه حوضه رسوبي آرام را در برداشته است.
بررسي هاي آنومالي هاي منطقه اي نشان ميدهد كه جنس پوسته خزر از نوع سنگهاي دگرگوني آمفيبوليت، گرانوليت و اكلوژيت مي باشد كه تحت فشار و حرارت بالا بوجود آمده است. بر روي پوسته فوق رسوبات تغيير شكل نيافته به ضخامت 15 تا 25 كيلومتر ديده مي شود كه از دو بخش زيرين مزوزوئيك و پالئوژن فوقاني شامل سازند نئوژن و كواترنر تشكيل شده است. آستنوسفر در عمق 80 كيلومتري قرار گرفته بسوي شمال و غرب 120 تا 150 كيلومتر افزايش مي يابد (Fedynsky et al. 1972 ) اين علامتي ديگر از پديده فرورانش در خزر مي باشد. سن پوسته بازالتي كف خزر تا امروز تعيين نگرديده است. (بابا خاني و رحيم زاده 1367)
حركت ميكروپليت هاي خزر و آذربايجان و عمل فرورانش، نهايتاً موجب تشكيل گسلها و شكستگي هاي عمده اي در منطقه شده كه وجه بارز آن در منطقه غربي خزر(اراضي آذربايجان ) بچشم مي خورد كه مي‎توان گسل سرتاسري آستارا و گسل نئوور (Neor) را نام برد كه به ترتيب در شرق و غرب كوههاي طالش و كاملاً در امتداد هم بوده و همچنين چندين گسل فرعي منشعب از اين گسل ها كه بصورت شعاعي در اطراف آتشفشان ساوالان كاملاً مشخص هستند گسل آستارا كه در حقيقت مرز حوضه فرو رفته خزر و بخش بالا آمده آن مي باشد و در شرق كوههاي طالش قرار دارد يك گسل پي سنگ كهن مي باشد كه از شمال در جلگه مغان و از جنوب تا چهار گوش انزلي ادامه دارد. تاريخ تشكيل اين گسل را پالئوژئن حساب مي كنند كه با رسوبهاي دشت كرانه خزر پوشيده شده ولي در برخي جاها آثار آن بر روي سنگهاي آذر آواري پالئوژن در باختر استخر عباس آباد ديده مي‎شود (همان ). گسل نئور نيز كه در حقيقت مرز منطقه بالا آمده با فلات ولكانيكي اردبيل مي باشد تقريباً در راستاي گسل آستارا بوده ولي از نظر موقعيت در غرب كوههاي طالش قرار دارد. اين گسل با راستاي شمال غرب – جنوبشرق (NNW- SSE) از شمال درياچه نئوور شروع شده و تا نزديكي هاي انزلي ادامه مي يابد. درياچه كوچك نئوور كه آب آن از آبهاي جاري منطقه شروع مي شود را مي توان در اثر عمل اين گسل دانست.
ب) ميكروپليت شرق آناطولي
حد غربي ميكروپليت آذربايجان رامي توان كوههاي مرزي آذربايجان با تركيه در نظر گرفت كه فرورانش آرام ميكروپليت شرق آناطولي در پوسته قاره اي آذربايجان سبب ايجاد آن شده است. بدين ترتيب سنگهاي اوفيوليتي و كالرد ملانژهاي زون ماكو تا مياندوآب را مي توان تنها نتيجه اين فرورانش دانست.
تعريض ريفت منطقه خوي – مياندوآب در اثر تشكيل تدريجي پوسته اقيانوسي در عمق توانسته است موجب بسط و گسترش يك گودال باريك و دراز دريايي شود كه در آن مواد آتشفشاني زير دريايي باريك همراه با رسوبات عميق دريايي و سنگهاي آواري و تخريبي مشتق از حاشيه قاره اي يعني فليش تشكيل شده باشد.
در مورد فقدان نهشته هاي فليشي قبل از كرتاسه بايد گفت: اگر قبول كنيم كه تشكيل و پيدايش اين ريفت نخستين و تعريض بعدي آن به صورت يك گودال دريايي در زمان كرتاسه بالايي به وقوع پيوسته است در اين صورت فقدان نهشته هاي فليشي قبل از كرتاسه تا حدودي نظر ما را تائيد مي كند (قنبري 1363). با ادامه عمل فرو رانش مواد قسمت بالايي جبه يعني سنگهاي اولترا بازيك و بهم آميختگي آنها با مواد رسوبي و آتشفشاني كه گودال دريايي را بر كرده اند، پيدايش كالرد ملانژها در زون خوي – مياندوآب تشديد مي‎شود. در باره سن تخميني اين فرورانش گفتني است، رخنمون هاي موجود البرز و آذربايجان هيچ نشانه اي دال بر وجود دگرگوني در پالئوزوئيك را ندارد (sengor1991 ) و تمام حوادث بعد از پالئوزوئيك اتفاق افتاده است. بيرمن نيز كه يخچال هاي مرزي تركيه را بررسي كرده است معتقد است كه در اوايل عهد پلستوسن كوههاي مرزي بطور قابل توجهي پايين تر از امروز بوده‎اند‎ (سياهپوش 1370) و بعداً در اثر كوهزايي به ارتفاع آنها افزوده شده است.
فهمي (1365) نيز سنگهاي رسوبي كالردملانژ خوي را به سبب داشتن فسيل مشخص نوموليت به زمان ائوسن مربوط مي داند. از طرفي داده هاي پالئو مغناطيسي توسط Vander voo (1968) نشان مي دهد كه تركيه از زمان كرتاسه به عنوان بخشي از آفريقا بوده و سنگهاي پرمين و ژورا سيك حركت انحرافي را از قطب اروپا و افريقا نشان مي دهد و ثابت ميكند كه تركيه شامل قطعاتي از سنگهاي قاره اي را به زون آفريقا شبيه مي سازد (ديوي و همكاران1973).
با انجام عمل فرورانش در منطقه شكستگي ها و درزهاي فراوان در پوسته قاره‎اي آذربايجان و پوسته اقيانوسي آناطولي بوجود مي آيد كه روند آن تقريباً شمال- جنوب مي باشد كه مي توان گسل سراسري درياچه اورميه در شرق كوههاي آذربايجان و گسل وان در آناطولي را نتيجه اين فرورانش دانست. از نتايج اين فرورانش علاوه بر ايجاد گسلهاي سرتاسري فوق مي توان به ايجاد گسلش فراوان در غرب آذربايجان و گسل فراوان و ايجاد درياچه تكتونيكي وان در غرب و همچنين كوهزايي عظيم در منطقه اشاره كرد كه تحقيقات اينوسنتي و همكاران (1980) نشان مي دهد گسلش هاي اين كوهزايي در منطقه وان از شدت زيادي برخوردار مي باشد.
حادثه بعد از ميوسن ظهور دو گسل امتداد لغز آناطولي شمالي و شرقي است و آنها نتيجه حركت به سمت غرب ميكروپليت آناطولي به زير صفحه عربستان است (مكنزي 1372)
مطالعات انجام شده با سوابق و اطلاعات گردآ‎وري شده مربوط به يك زمان خميده و انحنا يافته اي كه داراي 200كيلومتري عرض بوده و در قسمت جنوب به وسيله Nappe- Elazigمحدود شده (Rigode Righi 1964) و در بخش شرقي و غربي بين 40درجه طول و 46 درجه عرض شرقي قرار گرفته است نشانه اي ديگر از فرورانش در اين منطقه است.(قنبري1363)
اخيراً با استفاده از دستگاههاي طرح نوري (چالنكو 1977) در امتداد(ENE WSW) و همچنين جنوب شرق به شمالشرق يك فرم موزائيكي از ساختمان را نشان ميدهد بطوريكه ساختمان موزائيكي بخش انتهايي گسل آناطولي و گسل زاگرس منشاء تكتونيكي مشابه را مدل مي سازد و نوعي كشش در جهت شرق –غرب را نشان ميدهد. ساده‎ترين تفسير اين علت در آن است كه اين ساختمانها در اثر كشش و انبساط گسلها در سطح زيرين خود كه موازي با مسير حركت حد مياني پليت عربستان است مقاومت از خود نشان داده و گسلها را رسوبات دوران چهارم پوشانيده است.
با توجه به توضيحات فوق ميكروپليت آذربايجان را مي توان در صورت صلب بودن منشآ زلزله هاي آذربايجان در نظر گرفت.
منابع فارسي :
2- باباخاني .ع.،ف.،1376،شرح نقشه زمين شناسي چهارگوش اردبيل به مقياس 000/250/1، سازمان زمين شناسي كشور، تهران

4- بربريان.م.،قريشي.م.،1366، پژوهش و بررسي لرزه زمين ساخت كاربردي، خطر زمين لرزه، گسلش در گستره درياچه تكتونيكي اورميه، سازمان زمين شناسي كشور، شماره گزارش؟
11- روبو.م.،كوپن.ر.،1369، جابجايي قاره ها، ترجمه مهندس دنبلي، انتشارات علمي فرهنگي تهران
12- سازمان زمين شناسي كشور، 1362 پروژه ژئوديناميك(زمين پيمايش در ايران)، گزارش شماره 51
13- سازمان زمين شناسي كشور، دگر ريختي قاره اي در فلات ايران زمين، شماره 52
16- شاه پسندزاده. م و، زارع.، 1374، بررسي مقدماتي لرزه خيزي، لرزه زمين ساخت و خطر زمين لرزه،گسلش در پهنه استان آذربايجان شرقي، مؤسسه بين المللي زلزله شناسي و مهندسي زلزله، تهران
19- شهرابي. م.، 1373، شرح نقشه زمين شناسي چهارگوش اورميه به مقياس 1:250000، سازمان زمين شناسي كشور، تهران
20-شهرابي. م.، 1360، گزارش مختصري از رخساره درياچه اي زمان هولوسن و تغييرات آب و هوايي درياچه فوق اشباع از نمك اورميه، سازمان زمين شناسي كشور، گزارش داخلي
22- فهمي. م.ح.، ايرجي.، 1365، زمين شناسي و معادن آذربايجان غربي، ناشر؟ خوي
24- قنبري. ع.، 1363، مطالعه زمين شناسي، تكتونيك و سايزمو تكتونيك منطقه خوي در آذربايجان دانشكده فني، دانشكاه تبريز، كتاب چاپ نشده، نزد مؤلف
25- قنبري.ع.، 1372، مطالعه اجمالي گسل شمال تبريز، اولين كنفرانس بين المللي بلاياي طبيعي، ناشر؟ تهران

27- قنبري.ع.1376، گزارش مقدماتي زمين لرزه 10اسفند 1375 اردبيل، دانشكده فني، دانشگاه تبريز، مقاله نزد نگارنده تكتونيك شهرك لاله تبريز، دانشكده فني دانشگاه تبريز، گزارش نزد مؤلف
28- قريشي.م.،برزگر.ف.، 1370، توان(پتانسيل) لرزه خيزي گستره آذربايجان در پيوند با برنامه ريزي شهرها، مجموعه مقالات طرح ريزي كالبدي، وزارت مسكن وشهرسازي، تهران
33- معماريان.ح.، 1371، زمين شناسي براي مهندسين، ناشر دانشگاه تهران، صص 350-324
34- معماريان.ح.، 1374، زمين شناسي مهندسي و ژئوتكنيك، ناشر دانشگاه تهران صص 500-410
35- نوگل سادات.م.ع.، 1364، منطقه هاي برشي و خميدگي هاي ساختاري در ايران، دست آوردهاي تحليل ساختاري ناحيه قم، گزارش شماره 55، سازمان زمين شناسي كشور.

منابع انگليسي:
Berberian. M.1976 Bozgush 1879 earthquake, Gs Report No 39

Berberian. M. 1976 north Tabriz fault, Gs Report No 39

Berberian. M. 1976 Salmas earthquake, Gs Report No 39

Berberian. M. 1976 Contribution To The Seismotectonies of Iran (part IV) No 40 Gs

Berberian. M. Tchalenco. J.S.1976 Field study and documention of The 1930 Salmas earthquake Gs no 49 P 271_ 342

Berberian. M. 1976 Macroseismic epicenteres of destructive and damaging earthquakes in Iran(1900_1976).Gs No 39

Berberian. M. 1977 Badavli (W. Maku) earthquake of 1968 April 29 Gs No 40

Berberian. M. 1983 The southern caspian A compressional Deperssion floored by a trapped modified oceanic crust. Gs. No 40

Ghanbari. A. 1989 Tectonics of The Tethyan_Himalayan belt in The Iranan area 28Th I. G. Washington. D. C. U. S. A.

Ghanbari. A. 2001 paleoseismisity and Neo seismity in The Azerbaigan area I. G. C. Tokoyo Japan.

Sengor. M. C. 1991, late paleozoic and Mezozoic Tectonic evolutic of the Middle Eastrn tethysidesi, IGCP project 267, Newsletter No. 2(1991)

نگاهی به تاريخ فرهنگ و تعليم و تربيت در سلماس

2006-06-09T09:55:00.000+03:30

نگاهی به تاريخ فرهنگ و تعليم و تربيت در سلماس

دكتر توحيد ملك زاده ديلمقاني
کودکان روستاها و شهر ديلمقان و کهنه شهر تا قبل ازتاسيس رسمی اداره فرهنگ همچون ساير شهرهای آذربايجان درمکتب خانه هايی تعليم می يافتند که مواد درسی آن عمدتاً قرآن ، گلستان سعدی ، جامع عباسی، ديوان حافظ ، و کتب عربی بود . در آن زمان تفکر قرون وسطی يی درميان مردم رواج داشت وآن اينکه سواد عبارت بود ازخواندن و نوشتن به زبانهای عربی و فارسی.
آذربايجانيان به سبب دانستن زبان ترکی احساس يادگيری علمی زبان ترکی را نداشتند و همين امر سبب شد بعدها متوليان فرهنگ به سوء استفاده از اين عدم نياز غير مشروع و غير علمي نمايند و بر خلاف اصول اوليه تعليم و تربيت ، يادگيری به زبان مادری را برای آذربايجانيان ممنوع سازند. بطوريکه دکتر محسنی رئيس فرهنگ آذربايجان اعزامي از سوی رضا شاه دستور داده بود هر دانش آموزی که در مدرسه «ترکی» صحبت کند مجبور به پرداخت جريمه باشد .
مکتب خانه های آن زمان شهر ديلمقان مرکز ولايت سلماس (بلا از سال 1300 شمسی) عبار ت بود از مکتب امين العلما ، مکتب ملا غفار ، مکتب حاجی بابا ، مکتب ملا اسماعيل ، مکتب ملا عباسعلی ، مکتب ميرزا رضای سلماسی ، مکتب ميرزا حسن شمس الدينی ، مکتب ميرزا حبيب ، مکتب ملا اسماعيل نجفی ، مکتب ملا مجيد تمری و دهها مکتب کوچک و بزرگ که درکهنه شهر و روستاهای اطراف ديلمقان به تعليم و تربيت سنتی اهالی سلماس می پرداختند .
در سال 1285 شمسی همزمان با پيروزی انقلاب مشروطيت آذربايجان ، به همت قهرمان ملی آذربايجان ، ميرزا سعيد سلماسی اولين مدرسه بهسبک نوين در ديلمقان تاسيس شد . همچنين به همت وی يک هيئت علمی در سلماس تاسيس شد که « هيئت معارف سلماس» ناميده می شد . عبد الصمد اسماعيل زاده ، ميزرا علی محمد جواد زاده ،ميرزا عبدالرزاق پياميار ، امير اقبال لکستانی ، حاجی حسين آقا ، محمد رضا صيرفی زاده ، ميرزا محمد علی مشهور به دايی از جمله اعضای اين هيئت بودند . مدرسه تاسيسی ميرزا سعيد سلماسی به پيشنهاد هيئت معارف سلماس مدرسه « سعيديه» ناميده شد . ناجی بيگ ازادبای مشهور عثمانی و از سران حزب اتحاد و ترقی عثامنی به دعوت ميرزا سعيد سلماسی به ديلمقان آمده و مديريت و معلمی اين مدرسه را بر عهده گرفت . محمد قلی ميرزا ، ميرزا احمد بصيرت ، حاجی ملا اسماعيل نجفی ، از جمله مديران اين مدرسه بودند . عکس منحصر به فرد اين« مدرسه در دست می باشد در اين عکس ، ناجی بيگ ، ميرزا سعيد سلماسی ،معلمان و حدود چهل نفر از محصلان مدرسه سعيديه ديده می شود .اين مدرسه پس از دو سال فعاليت در سال 1287 شمسی همزمان با تسليم حکومت سلماس به سردار ماکو تعطيل شد . بدين نحو که عزو (عزت الله) خان خواهر زاده سردار ماکو به ديلمقان تاخته و مدرسه سعيديه را منحل و کليه اعضای هيئت معارف سلماس را دستگير کرده ، شخص ناجی بيگ مدير سعيديه دستگير و به اعدام محکومشد . ميرزا سعيد سلماسی نيز به استانبول مهاجرت کرد .
پس از شهادت مظلومانه ميرزا سعيد سلماسی در اواخر سال 1287 شمسی ، عظمت خانم مادر مرحوم ميرزا سعيد سلماسی تامين مالی مدرسه سعيديه را بر عهده گرفت . اين مدرسه تا سال 1297 شمسی با مديريت ميرزا حسين رشيديه تبريزی ، ميرزا رضای سلماسی ، ميرزا ابوالحسن شبستری اداره شد . در طی سالها حدود دويست دانش آموز سلماسی تربيت شدند که معلمان انها عبارت بودند از ميرزا ستار تبريزی ، حاج اسماعيل نجفی و ميرزا حسين افتخار تبريزی .
همزمان با وقوع جنگ حهانی اول و هجوم عشاير جيلو و ارامنه به سلماس ، مدرسه سعيديه دوباره رو به تعطيل رفت . در تاريخ 4 ارديبهشت سال 1297 شمسی همزمان با تصرف ديلمقان به دست جيلوها ، مدرسه سعيديه منحل و ميرزا ابوالحسن خان شبستری مدير مدرسه و ميرزا حسين تبريزی معلم مدرسه و دههاتن از دانش آموزان مدرسه سعيديه به دست جيلوها کشته شدند . فاجعه قتل عام مردم اورميه و سلماس به دست جيلوها و ارامنه لکه ننگی بر پيشانی ارامنه و آشوريها می باشد .
خرداد ماه سال 1297 شمسی قشون عثمانی جهت پيايان دادن به اسارت مردم سلماس و اورميه و آزاد سازی آذربايجان از يوغ ارامنه واسوری ها و ميسيون اروپايی با قشون مجهز وارد آذربايجان شده و ارامنه و آسور يها (چيلو ها ) با خدم و حشم به طرف بغداد محل استقرار انگليسی ها فرار کردند و به تدريج مردم آذربايجان و سلماس وارد آرامش نسبی شدند . ميرزا عبدلارزاق پياميار که از جمله معاريف سلماس عصر مشروطيت بود نيز از استانبول وار د ديلمقان شد و دوباره مدرسه سعيديه در ديلمقان افتتاح شد . پس از چندی شورش اکراد به رهبری سيميتقو آغازشد و دوباره غرب آذربايجان وارد بحران شد در اثر نا امنی منطقه ديلمقان و کهنه شهر مهاجرت از منطقه به تبريز و شهرهای امن آذربايجان شروع شده و با مهاجرت ميرزا عبدالرزاق پياميار به تبريز دوباره مدرسه سعيديه تعطيل شد .
در سال 1300 شمسی « عبدالرزاق طهماسبی» والی آذربايجان شده و دوباره مدرسه سعيديه احياء و نام آن به «پهلوی» عوض شد . اين مدرسه با مديريت آقای ثريا وآموزگاری ميرزا حسن شمس الدينی و نظامت نصرت الله خان بهادری تاسيس گرديد . در سال 1301 مديريت مدرسه فوق از طرف اداه فرهنگ آذربايجان به ميرزا عبدالرزاق پياميار محول شد و از همان تاريخ وی به رياست اداره فرهنگ سلماس منصوب شد . رياست وی بر اداره فرهنگ سلماس از سال 1301 تا 13 فروردين 1324 شمسی (روز فوت وی ) ادامه داشت .
در سال 1301 شمسی دبستان اردشير ديلمقان تاسيس شد و در سال 1305 شمسی دبستان نوروز کهنه شهر تاسيس شد . در سال 1307 شمسی اولين دبستان دخترانه سلماس به پيشنهاد اهالی ديلمقان تحت عنوان «گلشن» تاسهس شد و در سال 1316 شمسی اولين دبيرستان سلما س تاسيس و درسال 1332 شمسی کلاس چهارم دبيرستان افتتاح شد .
در سال 1332 شمسی دبيرستان دخترانه سعيد تاسيس و تا سال 1334 شمسی دوره اول و بعد از آن دوره دوم افتتاح شد . پس از ان بتدريج در روستاهای زير مدارس تاسيس شد .
معزی خسرو اباد 1311 شمسی
افشين هفتوان 1315 شمسی
کيوان سوره 1319 شمسی
هاتف مغانجيق 1319 شمسی
دانش قره قشلاق 1319 شمسی
مهرگان ملحم 1319 شمسی
بابايی ملحم 1319 شمسی
جاويد سلطان احمد 1326 شمسی
شهريار يوشانلو 1328 شمسی
آذر پکاجيک 1328 شمسی
حافظ حبشی 1329 شمسی
جهانگير چهريق 1329 شمسی
خسرو پرويز صدقيان 1331 شمسی
فردوسی کشکاويج 1331 شمسی
نظامی کوزه رش 1331 شمسی
نوبنياد اولق 1333 شمسی
نوبنياد سيلاب 1333 شمس

‎زلزله هاي هاي بزرگ و مخرب معاصر

2006-06-09T09:51:00.000+03:30

زلزله‎هاي بزرگ و مخرب معاصر
آذربايجان
(1900 تا 2005 ميلادي)

دكتر توحيد ملك زاده ديلمقاني
دانشگاه آزاد اسلامي واحد سلماس

الف) مقدمه اي بر زلزله هاي آذربايجان
تاريخي‌آن ‌‏‎ زلزله‌هاي‌‏‎ و‏‎ آذربايجان‌‏‎ شناختي‌‏‎ زمين‌‏‎ وضعيت‌‏‎ بررسي‌‏‎
نشان‌‏‎ آذربايجان‌‏‎ در‏‎ ژئوفيزيكي‌‏‎ مختلف‌‏‎ مطالعات‌‏‎ :‎اشاره‌‏‎
مناطق‌‏‎ از‏‎ يكي‌‏‎ تكتونيكي‌ ، ‏‎ لحاظ‏‎ از‏‎ منطقه‌‏‎ اين‌‏‎ كه‌‏‎ مي‌دهد‏
كمربند‏‎ به‌‏‎ موسوم‌‏‎ زلزله‌‏‎ كمربند‏‎ در‏‎ و‏‎ آسياست‌‏‎ جوان‌‏‎ بسيار‏‎
ميانه‌‏‎ از‏‎ كه‌‏‎ كمربند‏‎ اين‌‏‎.‎دارد‏‎ قرار‏‎ هيماليا‏‎ -‎آلپ‌‏‎ زلزله‌‏‎
آلپ‌ ، ‏‎ مناطق‌‏‎ از‏‎ عبور‏‎ از‏‎ پس‌‏‎ مي‌شود ، ‏‎ شروع‌‏‎ اطلس‌‏‎ اقيانوس‌‏‎
شمال‌‏‎ افغانستان‌ ، ‏‎ پاكستان‌ ، ‏‎ ايران‌ ، ‏‎ آذربايجان‌ ، ‏‎ تركيه‌ ، ‏‎
نوار‏‎ و‏‎ رسيده‌‏‎ فيليپين‌‏‎ جزاير‏‎ منطقه‌‏‎ به‌‏‎ تبت‌‏‎ هندوستان‌ ، ‏‎
را‏‎ نوار‏‎ اين‌‏‎ مي‌توان‌‏‎ واقع‌‏‎ در‏‎.‎مي‌آورد‏‎ بوجود‏‎ را‏‎ عريضي‌‏‎
.دانست‌‏‎ زمين‌‏‎ كره‌‏‎ صفحات‌‏‎ جوش‌‏‎ و‏‎ برخورد‏‎ محل‌‏‎
سايزموتكتونيكي‌‏‎ مسائل‌‏‎ حل‌‏‎ براي‌‏‎ كوشش‌هايي‌‏‎ اخير ، ‏‎ سالهاي‌‏‎ در‏‎
توسط‏‎ آذربايجان‌‏‎ آن‌‏‎ ميان‌‏‎ در‏‎ و‏‎ ايران‌‏‎ (ساختي‌‏‎ زمين‌‏‎ لرزه‌‏‎)
همكاران‌‏‎ و‏‎ دئوي‌‏‎ و‏‎ (‎‎‏‏1977و 1972‏‎) مكنزي‌‏‎ ‎‏‏،‏‎(‎‎‏‏1972‏‎) نوروزي‌‏‎
(Seismo Tectonic) سايزموتكتونيكي‌‏‎ مدل‌هاي‌‏‎ قالب‏‎ در‏‎ (‎‏‏1973‏‎)
نگرفتن‌‏‎ نظر‏‎ در‏‎ سبب‏‎ به‌‏‎ الگوها‏‎ اين‌‏‎ ولي‌‏‎ ;گرديد‏‎ ارائه‌‏‎
لرزه‌‏‎ سئوالات‌‏‎ پاسخگوي‌‏‎ نتوانست‌‏‎ آذربايجان‌ ، ‏‎ محلي‌‏‎ تكتونيك‌‏‎
و‏‎ تاريخي‌‏‎ زلزله‌هاي‌‏‎ پراكندگي‌‏‎ و‏‎ گسل‌ها‏‎ وضعيت‌‏‎ ساختي‌ ، ‏‎ زمين‌‏‎
(‎‏‏1362‏‎) بربريان‌‏‎ قول‌‏‎ به‌‏‎ كه‌‏‎ چرا‏‎ گردد ، ‏‎ آذربايجان‌‏‎ معاصر‏‎
مرزهاي‌‏‎ "اساسا‏‎ نوروزي‌‏‎ توسط‏‎ شده‌‏‎ گرفته‌‏‎ بكار‏‎ مرزهاي‌‏‎ بيشتر‏‎
زمين‌‏‎ واقعيت‌هاي‌‏‎ فاقد‏‎ كه‌‏‎ است‌‏‎ جغرافيايي‌‏‎ و‏‎ واقعي‌‏‎ غير‏‎
و‏‎ مسائل‌‏‎ اين‌‏‎ به‌‏‎ توجه‌‏‎ با‏‎.‎مي‌باشند‏‎ لرزه‌اي‌‏‎ زمين‌‏‎ يا‏‎ ساختي‌‏‎
"آذربايجان‌‏‎ ميكروپليت‌‏‎" دانان‌‏‎ ژئوفيزيك‌‏‎ مطالعات‌‏‎ به‌‏‎ توجه‌‏‎ با‏‎
.گرديد‏‎ ارائه‌‏‎ آذربايجان‌‏‎ زلزله‌هاي‌‏‎ براي‌‏‎ مدلي‌‏‎ عنوان‌‏‎ به‌‏‎
اقيانوسي‌‏‎ پوسته‌‏‎ (‎Subdsuction) فرورانش‌‏‎ تئوري‌ ، ‏‎ اين‌‏‎ براساس‌‏‎
زير‏‎ به‌‏‎ غرب‏‎ در‏‎ آناتولي‌‏‎ اقيانوسي‌‏‎ پوسته‌‏‎ و‏‎ شرق‌‏‎ در‏‎ خزر‏‎
آمدن‌‏‎ بوجود‏‎ و‏‎ كوهزايي‌‏‎ سبب‏‎ آذربايجان‌‏‎ قاره‌اي‌‏‎ پوسته‌‏‎

گسلها و زلزله هاي معاصر آذربايجان

.است‌‏‎ شده‌‏‎ آذربايجان‌‏‎ در‏‎ فعال‌‏‎ و‏‎ طولاني‌‏‎ سراسري‌‏‎ گسل‌هاي‌‏‎
كوههاي‌‏‎ كوهزايي‌‏‎ سبب‏‎ آذربايجان‌‏‎ شرق‌‏‎ در‏‎ فرورانش‌ها‏‎ همين‌‏‎
اروميه‌‏‎ سرتاسري‌‏‎ گسل‌هاي‌‏‎ آمدن‌‏‎ وجود‏‎ به‌‏‎ و‏‎ تركيه‌‏‎ غربي‌‏‎ مرزي‌‏‎
فرورانش‌‏‎ و‏‎ تركيه‌‏‎ مرزي‌‏‎ كوههاي‌‏‎ غرب‏‎ و‏‎ شرق‌‏‎ در‏‎ وان‌‏‎ گسل‌‏‎ و‏‎
كوههاي‌‏‎ آمدن‌‏‎ بوجود‏‎ سبب‏‎ قره‌داغ‌‏‎ -‎گوءگجه‌‏‎ اقيانوسي‌‏‎ پوسته‌‏‎
گسل‌‏‎ و‏‎ جنوب‏‎ در‏‎ تبريز‏‎ سرتاسري‌‏‎ گسل‌‏‎ آمدن‌‏‎ وجود‏‎ به‌‏‎ و‏‎ قره‌داغ‌‏‎
.است‌‏‎ شده‌‏‎ شمال‌‏‎ در‏‎ نخجوان‌‏‎
زلزله‌هاي‌‏‎ همچنين‌‏‎ و‏‎ آذربايجان‌‏‎ تاريخي‌‏‎ زلزله‌هاي‌‏‎ بررسي‌‏‎
فيزيكي‌‏‎ حركات‌‏‎ كه‌‏‎ مي‌دهد‏‎ نشان‌‏‎ نيز‏‎ آذربايجان‌‏‎ جاري‌‏‎ قرن‌‏‎
و‏‎ حركات‌‏‎ مطالعات‌‏‎.‎دارد‏‎ وجود‏‎ هم‌‏‎ هنوز‏‎ آذربايجان‌‏‎ پوسته‌‏‎
خفيف‌‏‎ حركات‌‏‎ كه‌‏‎ مي‌دهد‏‎ نشان‌‏‎ نيز‏‎ آذربايجان‌‏‎ در‏‎ كوهها‏‎ ريزش‌‏‎
منطقه‌‏‎ كوههاي‌‏‎ شكاف‌‏‎ حتي‌‏‎ و‏‎ ريزش‌‏‎ در‏‎ زلزله‌ ، ‏‎ بر‏‎ علاوه‌‏‎ زمين‌ ، ‏‎
سراب ، ‏‎ خلخال‌ ، ‏‎ اردبيل‌ ، ‏‎ گرم‌‏‎ آبهاي‌‏‎است‌‏‎ متجلي‌‏‎ نيز‏‎
و‏‎ قالا‏‎ صايين‌‏‎ سراسكند ، ‏‎ خوي‌ ، ‏‎ سلماس‌ ، ‏‎ زنجان‌ ، ‏‎ بستان‌آباد ، ‏‎
منطقه‌‏‎ در‏‎ نوين‌‏‎ تكتونيكي‌‏‎ فعاليتهاي‌‏‎ از‏‎ ديگري‌‏‎ نشان‌‏‎ غيره‌‏‎
جاي‌‏‎ جاي‌‏‎ كه‌‏‎ است‌‏‎ واقعيت‌‏‎ اين‌‏‎ بيانگر‏‎ شواهد‏‎ اين‌‏‎ تمام‌‏‎.‎است‌‏‎
و‏‎ تخريب‏‎ خطر‏‎ معرض‌‏‎ در‏‎ بالقوه‌‏‎ طور‏‎ به‌‏‎ همواره‌‏‎ آذربايجان‌‏‎
به‌‏‎ مناطق‌‏‎ كه‌‏‎ رسيد‏‎ خواهد‏‎ فرا‏‎ روزي‌‏‎ و‏‎ است‌‏‎ مطلق‌‏‎ ويراني‌‏‎
تجربه‌‏‎ را‏‎ زمين‌‏‎ مخرب‏‎ حركات‌‏‎ آذربايجان‌ ، ‏‎ كنوني‌‏‎ آرام‌‏‎ اصطلاح‌‏‎
تلخ‌‏‎ وقايع‌‏‎ اين‌‏‎ شاهد‏‎ چند گاهي‌‏‎ از‏‎ هر‏‎ اينكه‌‏‎ كما‏‎ كرد ، ‏‎ خواهند‏‎

.بوده‌ايم‌‏‎
تبريز ، ‏‎ نظير‏‎ آذربايجان‌‏‎ جمعيت‌‏‎ پر‏‎ مناطق‌‏‎ اكثر‏‎ متاسفانه‌‏‎

فعال‌‏‎ بسيار‏‎ مناطق‌‏‎ در‏‎ ميانه‌‏‎ و‏‎ خوي‌‏‎ سلماس‌ ، ‏‎ اردبيل،
ساخته‌‏‎ توانمند‏‎ و‏‎ جوان‌‏‎ فعال‌ ، ‏‎ گسل‌هاي‌‏‎ كنار‏‎ در‏‎ و‏‎ تكتونيكي‌‏‎
ديگر‏‎ حتي‌‏‎ و‏‎ مناطق‌‏‎ اين‌‏‎ مردم‌‏‎ كردن‌‏‎ آگاه‌‏‎ بنابراين‌‏‎.‎شده‌اند‏‎
چگونگي‌‏‎ و‏‎ بالقوه‌‏‎ خطر‏‎ اين‌‏‎ با‏‎ كمتر‏‎ خطر‏‎ معرض‌‏‎ در‏‎ مناطق‌‏‎
ساخت ‌و ساز‏‎ مهندسي‌‏‎ نظر‏‎ از‏‎ چه‌‏‎ طبيعي‌‏‎ بلاي‌‏‎ اين‌‏‎ با‏‎ مقابله‌‏‎
بزرگراهها ، ‏‎ گاز ، ‏‎ و‏‎ نفت‌‏‎ لوله‌هاي‌‏‎ سازي‌ ، ‏‎ ساختمان‌‏‎ شامل‌‏‎
زيرزميني‌ ، ‏‎ كابل‌هاي‌‏‎ شبكه‌‏‎ و‏‎ مخابرات‌‏‎ فاضلاب ، ‏‎ و‏‎ آب‏‎ شبكه‌هاي‌‏‎
بررسي‌‏‎ نظر‏‎ از‏‎ چه‌‏‎ و‏‎ راه‌آهن‌ ، ‏‎ شبكه‌‏‎ بنادر ، ‏‎ فرودگاهها ، ‏‎
ميزان‌‏‎ كاستن‌‏‎ براي‌‏‎ زلزله‌ ، ‏‎ همگاني‌‏‎ آموزش‌‏‎ و‏‎ ايمني‌‏‎ نكات‌‏‎
متخصص‌‏‎ هر‏‎ براي‌‏‎ اساسي‌‏‎ وظيفه‌‏‎ يك‌‏‎ جاني‌ ، ‏‎ تلفات‌‏‎ و‏‎ خسارات‌‏‎
.مي‌باشد‏ زلزله‌‏‎
براي‌‏‎ امروزه‌‏‎ زلزله‌ ، ‏‎ مفهوم‌‏‎:‎زلزله‌‏‎ منشاء‏‎ و‏‎ مفهوم‌‏‎ (‎الف‌‏‎
زمين‌‏‎ سطح‌‏‎ مي‌دانيم‌‏‎ ما‏‎ .‎است‌‏‎ شده‌‏‎ شناخته‌‏‎ مفهومي‌‏‎ دانشمندان‌‏‎
است‌‏‎ داغ‌‏‎ بسيار‏‎ زمين‌‏‎ داخل‌‏‎ و‏‎ شده‌‏‎ تشكيل‌‏‎ هم‌‏‎ از‏‎ جدا‏‎ صفحات‌‏‎ از‏‎
كنوكسيون‌‏‎ اثر‏‎ در‏‎.‎مي‌شود‏‎ بيشتر‏‎ عمق‌‏‎ افزايش‌‏‎ با‏‎ آن‌‏‎ داغي‌‏‎ كه‌‏‎
كه‌‏‎ ميايد‎‏ بوجود‏‎ زمين‌‏‎ گوشته‌‏‎ در‏‎ متحرك‌‏‎ سلولهايي‌‏‎ ‎‏‏،‏‎(همرفت‌‏‎)‎
.مي‌گردد‏‎ زمين‌‏‎ صفحات‌‏‎ منظم‌‏‎ حركات‌‏‎ حركت‌‏‎ سبب‏‎ سلولها‏‎ اين‌‏‎ تحرك‌‏‎
را‏‎ صفحات‌‏‎ اين‌‏‎ حركت‌‏‎ سرعت‌‏‎ توانسته‌اند‏‎ دانشمندان‌‏‎ امروزه‌‏‎
شكل‌‏‎ سه‌‏‎ به‌‏‎ هم‌‏‎ به‌‏‎ نسبت‌‏‎ صفحات‌‏‎ حركات‌‏‎.‎كنند‏‎ حساب‏‎ وضوح‌‏‎ به‌‏‎
:است‌‏‎ متجلي‌‏‎ زير‏‎
ريفت‌‏‎ آمدن‌‏‎ پديد‏‎ سبب‏‎ و‏‎ مي‌شوند‏‎ دور‏‎ هم‌‏‎ به‌‏‎ نسبت‌‏‎ صفحات‌‏‎ -‎‏‏1‏‎
.اطلس‌‏‎ اقيانوس‌‏‎:‎مانند‏‎.مي‌گردد‏‎
فرورانش‌‏‎:‎مانند‏‎.‎مي‌كنند‏‎ فرورانش‌‏‎ هم‌‏‎ به‌‏‎ نسبت‌‏‎ صفحات‌‏‎ -‎‏‏2‏‎
.ژاپن‌‏‎ الجزاير‏‎ مجمع‌‏‎ تشكيل‌‏‎ و‏‎ پوسته‌ها‏‎
در‏‎ آندرياس‌‏‎ سن‌‏‎ گسل‌‏‎:مانند‏‎.مي‌لغزند‏‎ هم‌‏‎ به‌‏‎ نسبت‌‏‎ صفحات‌‏‎ -‎‏‏3‏‎
.امريكا‏‎
بررسي‌هاي‌‏‎:‎آذربايجان‌‏‎ (‎زمين‌ساخت‌‏‎ لرزه‌‏‎)‎ سايزموتكتونيك‌‏‎ (ب‏‎
كه‌‏‎ مي‌دهد‏‎ نشان‌‏‎ آذربايجان‌‏‎ سايزموتكتونيكي‌‏‎ و‏‎ تكتونيكي‌‏‎
.دارد‏‎ قرار‏‎ بزرگ‌‏‎ صفحه‌‏‎ سه‌‏‎ شديد‏‎ فشار‏‎ تحت‌‏‎ آذربايجان‌ ، ‏‎ پوسته‌‏‎
ازطريق‌‏‎ جنوبشرق‌‏‎ -‎جنوب‏‎ به‌طرف‌‏‎ حركت‌‏‎ در‏‎ توران‌‏‎ صفحه‌‏‎
را‏‎ آذربايجان‌‏‎ خزر‏‎ جنوب‏‎ ميكروپليت‌‏‎ و‏‎ لوت‌‏‎ ميكروپليت‌‏‎
خود‏‎ حركت‌‏‎ در‏‎ نيز‏‎ هندوستان‌‏‎ صفحه‌‏‎.‎مي‌دهد‏‎ قرار‏‎ تحت‌تاثير‏‎
پديده‌‏‎ وقوع‌‏‎ و‏‎ توران‌‏‎ صفحه‌‏‎ با‏‎ برخورد‏‎ ضمن‌‏‎ شمال‌ ، ‏‎ به‌طرف‌‏‎
به‌طور‏‎ هيماليا ، ‏‎ عظيم‌‏‎ كوههاي‌‏‎ تشكيل‌‏‎ و‏‎ تبت‌‏‎ در‏‎ كوهزايي‌‏‎
اثر‏‎ آذربايجان‌‏‎ پوسته‌‏‎ در‏‎ ميكروپليت‌هايي‌‏‎ ازطريق‌‏‎ غيرمستقيم‌‏‎
كه‌‏‎ شمالشرق‌‏‎ به‌‏‎ حركت‌‏‎ ضمن‌‏‎ عربستان‌‏‎ صفحه‌‏‎ بالاخره‌‏‎ و‏‎ كرده‌‏‎
كوههاي‌‏‎ تشكيل‌‏‎ سبب‏‎ مي‌شود ، ‏‎ خليج‌فارس‌‏‎ شدن‌‏‎ بسته‌‏‎ به‌‏‎ منجر‏‎
مطالعات‌‏‎.‎مي‌كند‏‎ وارد‏‎ فشار‏‎ آذربايجان‌‏‎ به‌‏‎ و‏‎ شده‌‏‎ زاگرس‌‏‎
ميكروپليت‌‏‎ اقيانوسي‌‏‎ پوسته‌‏‎ كه‌‏‎ مي‌دهد‏‎ نشان‌‏‎ نيز‏‎ ژئوفيزيكي‌‏‎
گرانيتي‌‏‎ بستر‏‎ سنگ‌‏‎ داراي‌‏‎ كه‌‏‎ (خزر‏‎ درياي‌‏‎ جنوبي‌‏‎ قسمت‌‏‎) خزر‏‎
قاره‌اي‌‏‎ پوسته‌‏‎ در‏‎ توران‌‏‎ صفحه‌‏‎ حركت‌‏‎ اثر‏‎ تحت‌‏‎ است‌ ، ‏‎
ايجاد‏‎ و‏‎ طالش‌‏‎ كوههاي‌‏‎ كوهزايي‌‏‎ سبب‏‎ فرورفته‌ ، ‏‎ آذربايجان‌‏‎
با‏‎)‎ Nevor نئوور‏‎ سراسري‌‏‎ گسل‌‏‎ و‏‎ طالش‌‏‎ كوههاي‌‏‎ شرق‌‏‎ در‏‎
.است‌‏‎
-گوءگجه‌‏‎ ميكروپليت‌‏‎ فرورانش‌‏‎ سبب‏‎ همچنين‌‏‎ توران‌ ، ‏‎ صفحه‌‏‎ حركت‌‏‎
كوهزايي‌‏‎ ايجاد‏‎ بر‏‎ علاوه‌‏‎ شده‌ ، ‏‎ آذربايجان‌‏‎ در‏‎ قره‌داغ‌‏‎
پتانسيل‌‏‎)‎ تبريز‏‎ سراسري‌‏‎ گسل‌‏‎ ايجاد‏‎ سبب‏‎ قره‌داغ‌ ، ‏‎ كوههاي‌‏‎
ايروان‌‏‎ اتمي‌‏‎ تاسيسات‌‏‎ متاسفانه‌‏‎ كه‌‏‎ -‎نخجوان‌‏‎ گسل‌‏‎ و‏‎ مي‌گذرد‏‎
.است‌‏‎ شده‌‏‎ -دارد‏‎ قرار‏‎ گسل‌‏‎ اين‌‏‎ فعال‌‏‎ پهنه‌‏‎ در‏‎
به‌‏‎ آن‌‏‎ فرورانش‌‏‎ سبب‏‎ آناتولي‌‏‎ ميكروپليت‌‏‎ حركت‌‏‎ سو ، ‏‎ ديگر‏‎ از‏‎
و‏‎ تركيه‌‏‎ مرزي‌‏‎ كوههاي‌‏‎ كوهزايي‌‏‎ سبب‏‎ و‏‎ شده‌‏‎ آذربايجان‌‏‎ غرب‏‎
مرزي‌‏‎ كوههاي‌‏‎ شرق‌‏‎ در‏‎ اروميه‌‏‎ درياچه‌‏‎ سرتاسري‌‏‎ گسل‌هاي‌‏‎ ايجاد‏‎
هر‏‎.‎است‌‏‎ شده‌‏‎ تركيه‌‏‎ مرزي‌‏‎ كوههاي‌‏‎ غرب‏‎ در‏‎ وان‌‏‎ سرتاسري‌‏‎ گسل‌‏‎ و‏‎
يكسان‌‏‎ سرنوشت‌‏‎ داراي‌‏‎ وان‌‏‎ و‏‎ اورميه‌‏‎ تكتونيكي‌‏‎ درياچه‌‏‎ دو‏‎
گسل‌هاي‌‏‎ فرونشست‌‏‎ در‏‎ دو‏‎ هر‏‎ ديگر‏‎ به‌عبارت‌‏‎.هستند‏‎ تشكيل‌‏‎
در‏‎ درياچه‌‏‎ آب‏‎ بعدها‏‎.‎شده‌اند‏‎ تشكيل‌‏‎ وان‌‏‎ و‏‎ اورميه‌‏‎ سرتاسري‌‏‎
درياچه‌‏‎.‎است‌‏‎ شده‌‏‎ شور‏‎ "تدريجا‏‎ املاح‌‏‎ غلظت‌‏‎ و‏‎ آب‏‎ تبخير‏‎ اثر‏‎
از‏‎ اشباع‌‏‎ و‏‎ غيرعادي‌‏‎ درياچه‌هاي‌‏‎ معدود‏‎ از‏‎ يكي‌‏‎ اورميه‌‏‎
ريخت‌شناسي‌ ، ‏‎ عمق‌ ، ‏‎ مساحت‌ ، ‏‎ به‌‏‎ باتوجه‌‏‎ كه‌‏‎ است‌‏‎ مختلف‌‏‎ نمكهاي‌‏‎
چرخه‌‏‎ و‏‎ زيستي‌‏‎ محيط‏‎ سيستم‌‏‎ و‏‎ رسوبات‌‏‎ نوع‌‏‎ آب ، ‏‎ شيميايي‌‏‎ خواص‌‏‎
يوتاي‌‏‎ ايالت‌‏‎ در‏‎ نمك‌‏‎ بزرگ‌‏‎ درياچه‌‏‎ به‌‏‎ زيادي‌‏‎ شباهت‌‏‎ آبي‌ ، ‏‎

.دارد‏ امريكا‏‎
گسل‌‏‎ زياد‏‎ بسيار‏‎ تعداد‏‎ يادشده‌ ، ‏‎ سرتاسري‌‏‎ گسل‌هاي‌‏‎ علاوه‌بر‏‎

سايزموتكتونيك آذربايجان

پتانسيل‌‏‎ داراي‌‏‎ "اكثرا‏‎ كه‌‏‎ دارد‏‎ قرار‏‎ آذربايجان‌‏‎ در‏‎ محلي‌‏‎
زلزله‌زايي‌‏‎ توان‌‏‎ با‏‎ سلماس‌‏‎ جنوب‏‎ گسل‌‏‎ مانند‏‎.‎هستند‏‎ زيادي‌‏‎
پسوه‌ ، ‏‎ ايپك‌ ، ‏‎ وار ، ‏‎ ميشو ، ‏‎ شمال‌‏‎ سلطانيه‌ ، ‏‎ زنجان‌ ، ‏‎ سلماس‌ ، ‏‎ جنوب‏‎
و‏‎ مغان‌‏‎ سلماس‌ ، ‏‎ شمال‌‏‎ سراسكند ، ‏‎ ميشو ، ‏‎ جنوب‏‎ اهر ، ‏‎ جنوب‏‎
در‏‎ تا5/7‏‎ لرزه‌زايي‌ 5/6‏‎ پتانسيل‌‏‎ با‏‎ كه‌‏‎ هرزويل‌‏‎
.هستند‏‎ نوسان‌‏‎
بوده‌اند‏‎ فعال‌‏‎ آذربايجان‌ ، ‏‎ تاريخ‌‏‎ طول‌‏‎ در‏‎ گسل‌ها‏‎ اين‌‏‎ بي‌شك‌‏‎
ميلادي‌‏‎ دوم‌‏‎ سده‌‏‎ زلزله‌هاي‌‏‎ فقط‏‎ آذربايجانيان‌‏‎ متاسفانه‌‏‎ كه‌‏‎
به‌صورت‌‏‎ آن‌هم‌‏‎ (قبل‌‏‎ سال‌‏‎ هفتصد‏‎ هزارو‏‎ از‏‎ "حدودا‏‎) بعد‏‎ به‌‏‎
اين‌‏‎ طي‌‏‎ در‏‎.‎كرده‌اند‏‎ ثبت‌‏‎ را‏‎ مغشوش‌‏‎ و‏‎ جزئي‌‏‎ "كاملا‏‎
بسيار‏‎ تراكم‌‏‎ با‏‎ آذربايجان‌‏‎ مناطق‌‏‎ از‏‎ بسياري‌‏‎ زلزله‌ها ، ‏‎
.شدند‏‎ كشته‌‏‎ زلزله‌‏‎ هر‏‎ در‏‎ كثيري‌‏‎ جمع‌‏‎ و‏‎ تخريب‏‎ انساني‌‏‎ بالاي‌‏‎
در‏‎ بار‏‎ شش‌‏‎ از‏‎ بيش‌‏‎ تاريخ‌‏‎ طي‌‏‎ در‏‎ تبريز‏‎ شهر‏‎ تنها‏‎ "مثلا‏‎
به‌كلي‌‏‎ م‌‏‎ م‌ ، 1641م‌ ، 1721م‌ ، 1780‏‎ سالهاي‌ 634م‌ ، 858م‌ ، 1042‏‎
زلزله‌هاي‌ 893م‌‏‎ همچنين‌‏‎.‎شدند‏‎ كشته‌‏‎ كثيري‌‏‎ جمع‌‏‎ و‏‎ تخريب‏‎
گنجه‌ ، 1593م‌‏‎ اردبيل‌ ، 1139م‌‏‎ دوين‌ ، 893م‌‏‎ (ق‌‏‎.‎ ه‌‏‎ ‎‏‏15شوال‌ 280‏‎)
چالدران‌ ، ‏‎ و‏‎ ماكو‏‎ ايروان‌ ، 1696م‌‏‎ وان‌ ، 1679م‌‏‎ م‌‏‎ سراب ، 1648‏‎
ميانه‌ ، ‏‎ م‌‏‎ وان‌ ، 1844‏‎ سلطانيه‌ ، 1843م‌‏‎ م‌‏‎ مرند ، 1803‏‎ ‎‏‏1786م‌‏‎
‎‏‏،‏‎(سال‌ 1375‏‎ اسفند‏‎ زلزله‌‏‎ محل‌‏‎ همان‌‏‎ در‏‎ "دقيقا‏‎) اردبيل‌‏‎ ‎‏‏1863م‌‏‎
خلخال‌ ، 1900‏‎ تخت‌سليمان‌ ، 1896‏‎ و‏‎ گروس‌‏‎ ميانه‌ ، 1880‏‎ ‎‏‏1879‏‎
سلماس‌‏‎ (‎شمسي‌‏‎ با 1309‏‎ برابر‏‎) شاماخي‌ ، 1930‏‎ شهر‏‎ خوي‌ ، 1902‏‎
لرزه‌‏‎ بررسي‌‏‎ و‏‎ آذربايجان‌‏‎ زلزله‌هاي‌‏‎ تاريخ‌‏‎ در‏‎ اردبيل‌‏‎ ‎‏‏1375‏‎
.دارد‏‎ فراواني‌‏‎ مباحثه‌‏‎ جاي‌‏‎ آن‌ ، ‏‎ زمين‌ساخت‌‏‎
تاريخي‌‏‎ زلزله‌هاي‌‏‎ از‏‎ ما‏‎ اطلاعات‌‏‎ موارد ، ‏‎ اين‌‏‎ عليرغم‌‏‎
پيشرفت‌‏‎ با‏‎.نيست‌‏‎ استوار‏‎ علمي‌‏‎ مشاهده‌‏‎ يك‌‏‎ پايه‌‏‎ بر‏‎ متاسفانه‌‏‎
يك‌‏‎ تهيه‌‏‎ و‏‎ جهان‌‏‎ زلزله‌هاي‌‏‎ دستگاهي‌‏‎ ثبت‌‏‎ و‏‎ زلزله‌شناسي‌‏‎ علم‌‏‎
در‏‎ زلزله‌شناسي‌‏‎ زلزله‌ها ، ‏‎ بزرگي‌‏‎ بررسي‌‏‎ براي‌‏‎ مناسب‏‎ اشل‌‏‎
ثبت‌‏‎ مي‌توان‌‏‎ خوشبختانه‌‏‎.‎شد‏‎ جديدي‌‏‎ دوره‌‏‎ يك‌‏‎ وارد‏‎ آذربايجان‌‏‎
به‌‏‎ مربوط‏‎ را‏‎ خاورميانه‌‏‎ در‏‎ دستگاه‌‏‎ به‌وسيله‌‏‎ زلزله‌‏‎ اولين‌‏‎
.دانست‌‏‎ آذربايجان‌‏‎ سرزمين‌‏‎
توانست‌‏‎ (‎Cacaiatore) كاچاتوره‌‏‎ نوع‌‏‎ لرزه‌نگار‏‎ دستگاه‌‏‎
را‏‎ تبريز‏‎ م‌‏‎ سال‌ 1856‏‎ اكتبر‏‎ چهارم‌‏‎ دقيقه‌‏‎ و 9‏‎ زلزله‌ 19‏‎
كنسول‌‏‎ توسط‏‎ كه‌‏‎ زلزله‌نگاري‌‏‎ پايگاه‌‏‎ اين‌‏‎.كند‏‎ ثبت‌‏‎ به‌خوبي‌‏‎
تبريز‏‎ در‏‎ م‌‏‎ سال‌ 1855‏‎ اوايل‌‏‎ در‏‎ خانيكوف‌‏‎.‎ن‌‏‎ تبريز ، ‏‎ در‏‎ روس‌‏‎
بعد‏‎ سالهاي‌‏‎ براي‌‏‎ توانست‌‏‎ بود‏‎ شده‌‏‎ انداخته‌‏‎ به‌كار‏‎
شمار‏‎ بعد ، ‏‎ در سالهاي‌‏‎.‎كند‏‎ ثبت‌‏‎ را‏‎ آذربايجان‌‏‎ زلزله‌هاي‌‏‎
زلزله‌ها‏‎ ثبت‌‏‎ براي‌‏‎ مناسب‏‎ دستگاههاي‌‏‎ به‌‏‎ مجهز‏‎ ايستگاههاي‌‏‎
در‏‎ م‌‏‎ سال‌ 1903‏‎ در‏‎.يافت‌‏‎ افزايش‌‏‎ سريع‌‏‎ "نسبتا‏‎ به‌گونه‌اي‌‏‎
بيشتر‏‎ كه‌‏‎ داشت‌‏‎ وجود‏‎ زلزله‌نگاري‌‏‎ ايستگاه‌‏‎ شصت‌ونه‌‏‎ مجموع‌‏‎
دويست‌‏‎ به‌‏‎ سال‌ 1910‏‎ در‏‎ تعداد‏‎ اين‌‏‎.‎بودند‏‎ اروپا‏‎ در‏‎ آنها‏‎
با‏‎ تفليس‌‏‎ ايستگاههاي‌‏‎ نيز‏‎ آذربايجان‌‏‎ در‏‎.‎رسيد‏‎ دستگاه‌‏‎
فعاليت‌ 1906‏‎) باكو‏‎ ايستگاه‌‏‎ تا 1911 ، ‏‎ سال‌ 1903‏‎ از‏‎ فعاليت‌‏‎
منطقه‌‏‎ زلزله‌هاي‌‏‎ مي‌توانستند‏‎ (‎تا 1939م‌‏‎ و 1927‏‎ تا 1911‏‎
مراكز‏‎ شمار‏‎ سريع‌‏‎ افزايش‌‏‎ اين‌‏‎ به‌رغم‌‏‎.كنند‏‎ ركوردگيري‌‏‎ را‏‎
و‏‎ آذربايجان‌‏‎ در‏‎ آن‌‏‎ توزيع‌‏‎ دستگاهها ، ‏‎ بهبود‏‎ و‏‎ زلزله‌نگاري‌‏‎
تهران‌‏‎ ايستگاه‌‏‎ سال‌ 1958م‌‏‎ در‏‎ تنها‏‎.‎بود‏‎ نامناسب‏‎ آن‌‏‎ اطراف‌‏‎
.شد‏‎ برپا‏‎ سفيدرود‏‎ سد‏‎ در‏‎ فرعي‌‏‎ ايستگاه‌‏‎ يك‌‏‎ م‌‏‎ سال‌ 1962‏‎ در‏‎ و‏‎
به‌كار گرفته شد. ‏‎ تبريز‏‎ مجهز‏‎ ايستگاه‌‏‎ سال ‌65-1964‏‎ در‏‎ بعد‏‎ اندكي‌‏‎

زلزله هاي معاصر بزرگ آذربايجان

1902م (13 فوريه )(شاماخي): در اين سال زلزله اي شهر شاماخي راتكان داده موجب تخريب خانه ها و تلفات به ساكنين شهر و روستاهاي اطراف شد. بربريان (1977) بزرگي اين زلزله را 0/6= Mb برآورد كرده مختصات رو مركزي زلزله را 42/40 درجه شمالي و 71/78 درجه شرقي برآورد كرده است. اين زلزله در ساعت نه و سي و چهار دقيقه و شش ثانيه به وقت جهاني رخ داد.
1924م (19فوريه)(قره داغ، شمالشرق اهر): در اين سال زلزله اي در ساعت شش و پنجاه ونه دقيقه و پنجاه ونه ثانيه به وقت جهاني كوهستانهاي قره داغ را در هم كوبيد(بربريان 1977) كه بزرگي اين زلزله را 7/5= M تا 0/6=M برآورد كرده اند. مختصات رو مركز اين زلزله 90/38 شمالي و 60/47 شرقي تعيين شده است. بربريان (1977) شدت اين زلزله را I =VII در مقياس مركالي اصلاح شده برآورد كرده است.
1930م (6مه )(سلماس): روز سه شنبه 16 ارديبهشت 1309 هـ .ش زلزله اي كه بزرگي آن را 5/5= M درجه برآورد كرده اند سلماس را در ساعت 10صبح تكان داده و باعث خرابي چند دكان و خانه شده تقريباً پانزده نفر تلف شدند و قسمتي از اهالي شهر را تخليه كردند. روستاهاي هفتوان، كوچه ميش و كلشان تخريب شدند در هفتوان، چند خانه به كلي فرو ريخته و يك زن با يك كودك زير آوار ماندند در كوچه ميش و كلشان تقريباً تمام خانه ها تخريب و در هر كدام يك نفر كشته شدند. در روستاهاي ديگر سلماس آسيب ها كمتر بود مثلاً در كهنه شهر، پته‎وئر(Pata ver ) سارنا، پيه جوك (Payajuk) چند خانه فروريخت و بيشتر آنها ترك خوردند در ديگر روستاها نظير محلم، اؤله ، خسروا، ديريش و مغانجوق بيشتر خانه ها ترك خوردند. كمي دورتر از رو مركز زلزله كه آن را بربريان (1977) و بولتن مؤسسه ژئو فيزيك 15/38 درجه شمالي و 75/44 درجه شرقي (منطقه تمر، شورگل) برآورد كرده اند. در روستاهاي حبشي، اختاخانا، يوشانلو، خان تختي، عيان و سنجي تنها چند ديوار ترك خوردند. اين زلزله كه در حقيقت پيش لرزه اصلي زلزله مهيب سلماس بود اين اثر را داشت تا به مردم سلماس و روستا هاي اطراف هشدار ترك خانه ها را بدهد و بدينسان جان خود را از زلزله هاي احتمالي نجات دهند در اين ميان نقش فرمانده سرباز خانه سلماس چشمگير بود. فرمانده پادگان سلماس ضمن هشدار به مردم سلماس از بابت نخوابيدن در زير سقف سنگين خانه‎ها تمام سربازان پادگان سلماس را به حالت آماده باش در خارج پادگان نگه داشته بود كه آمادگي و كمك اين سربازان در فرداي آن زلزله در بولتن هاي مهم زلزله نگاري جهان در ساعت هفت وسه دقيقه و بيست و دو ثانيه به وقت جهاني حدود ساعت ده صبح به وقت محلي ثبت شده است. پانزده ساعت بعد در نيمه شب همانروز زلزله اي با قدرت خيلي بيشتر از اثر اين زلزله سلماس را بكلي تخريب كرد.
1930م(7مه)(سلماس): اين زلزله كه بزرگي آن را بربريان (1974) 4/7=M و مؤسسه ژئوفيزيك 2/7=M برآورد كرده است يكي از مخربترين زلزله‎هاي آذربايجان و شايد منطقه خاورميانه مي باشد بطوريكه سال 1930در تاريخ زلزله شناسي بنام 1930سلماس ثبت شده است. پانزده ساعت پس از پيش لرزه سلماس در نيمه‎شب سه‎شنبه يا در حقيقت بامداد روز چهارشنبه 17 ارديبهشت زلزله اصلي در ان واحد موجب تخريب كامل ديلمقان dilmgan و حدود شصت روستا در دشت سلماس و مناطق حاشيه آن شد. دامنه آسيب‎ها از دشت سلماس به دهستان قطور و مسير علياي زاب در تركيه كشيده شده بود و موجب كشته شدن 2500 تا 4000 نفر در سلماس شد.
اطلاعات دقيق از شمار كشتهها و تخريب روستاها بدين قرار است:
قلعه سر (79 خانوار، دو كشته )
هفتوان (540خانوار، چهاركشته)
خسروآ (280خانوار، سي وچهار كشته، 150گاو تلف)
ملحم (330خانوار،چهل وهشت كشته، 264 گاو تلف)
پته وئر (114 خانوار، يازده كشته )
پيه جوك (130خانوار، سه كشته)
ساورا (626 خانوار، يكصدو پنجاه ويك كشته، هزار گوسفند ويكصدو پنجاه گاو تلف)
آختاخانا (تخريب كامل با چهار كشته)
علي بولاغي (تخريب كامل، بدون كشته)
آق بزره (پنجاه درصد تخريب، يك كشته)
آق زيارت (110خانوار، ده دصد تخريب، بدون كشته)
آشناك (120خانوار، تخريب كامل، بيست و هفت كشته)
اصلانيك (110خانوار، تخريب با بيست و يك كشته)
عيان (270خانوار، پنجاه درصد تخريب با دوازده كشته)
بلقه زان (پنجاه خانوار، ده درصد تخريب بدون كشته)
برديان (با اندكي تخريب)
بوروشقالان (40خانوار، تخريب با چهار كشته)
بوستاك آوار (بدون تخريب)
چارستون (200خانوار، شش درصد تخريب بدون كشته)
چهريق (120خانوار، هفتاد و پنج درصد تخريب با چهار كشته)
چيچك (270خانوار، پنجاه درصد تخريب با پانزده كشته)
دئريك (180خانوار، كلاًتخريب با بيست و پنج كشته)
ديلمقان (18هزار خانوار، تماماً تخريب با يكهزار و صد كشته)
ديريش (390خانوار، با دو كشته)
گبرآوا (140خانوار، تخريب جزئي بدون كشته)
قره باغ (2400خانوار، سي درصد تخريب سه نفر كشته)
قره قشلاق (1650خانوار، تخريب جزئي بدون تلفات)
قيزيل جا (420خانوار، تخريب با سه كشته)
قيزيل كندي (40خانوار، پنجاه درصد تخريب با يك كشته)
گوبه (120خانوار، بيست و پنج در صد تخريب بدون كشته)
قولان (90خانوار، بعضي خانه ها خراب بدون كشته)
گوزيك (تماماً تخريب)
هفتوان (540خانوار، تخريب با چهار كشته)
حاجي عفان (90خانوار بدون تخريب)
خانيك (تخريب كامل با دو كشته)
هوده‎ر (360خانوار، تماماً تخريب بدون كشته)
كهريز (50خانوار، تخريب با يك كشته)
كانيان (600خانوار، تخريب جزئي بدون كشته)
خان تختي (180خانوار، تخريب بدون كشته)
كوزه‎ره‎ش (تخريب كامل با سي وپنج كشته)
كهنه شهر (2290خانوار، تخريب كامل با سيصد و هفتادكشته)
مين گؤل (120خانوار، پنج درصد تخريب با دو كشته)
نظر آوا (130خانوار، تماماً تخريب با سي كشته)
سيلاب (600خانوار، تخريب جزئي با يك كشته)
سارمان آوا (170خانوار، قسمتي خراب با هشت كشته)
سنجي (120 خانوار، تماماً تخريب با بيست ويك كشته)
شورگؤل (330خانوار، سي درصد تخريب بدون كشته)
صوفي آباد (60خانوار، تخريب با يازده كشته)
اوله (1200خانوار، تماماً تخريب با دوازده كشته)
وردان (480خانوار، تخريب با بيست وپنج كشته)
ينگي جي (110خانوار، تماماًتخريب با هيجده كشته)
زين دشت (تقريباً تخريب )
گولادر (30خانوار، تخريب كامل با شش كشته)
گول اوزان (تماماً تخريب)
حبشي (690خانوار، تخريب با دو كشته)
هبلران (90خانوار، تخريب با سي وپنج كشته)
حمزه كندي (330خانوار، تخريب كامل با شانزده كشته)
حق وئران (تخريب كامل)
ايستي سو (تخريب جزئي بدون كشته)
كل آشان (180خانوار، تخريب با نوزده كشته)
كشكاويچ (120خانوار، با پانزده درصد تخريب، دو كشته)
خورخورا (40خانوار، تخريب با دو كشته)
لشكيران (120خانوار، تخريب بدون كشته)
ممقان (600خانوار، تخريب با هشتاد و پنج كشته)
مغانجوق (1800 خانوار، تماماً تخريب با هفتاد و پنج كشته)
صدقيان (1050خانوار، تماماً تخريب با شصت كشته)
سراي ملك (960 خانوار تماماً تخريب با هشتاد و دو كشته)
سارنا (180خانوار، تخريب با هيجده كشته)
شيدان (90خانوار، تماماً تخريب با بيست ويك كشته)
سلطان احمد (1200خانوار، بيست درصد تخريب بدون كشته)
تمر (660خانوار، تماماً تخريب با پنجاه و دو كشته)
اوربان (390خانوار، تقريباً تخريب بدون كشته)
يوشانلو (420خانوار، تخريب بدون كشته)
زئوه‎جيك (240خانوار، تخريب با ده كشته)
زولا (70خانوار، تخريب با سه كشته)
پس از اين زلزله وحشتناك يك عده تقريباً سيصد نفري كه در زير آوارهاي شهر مانده بودنددر نتيجه مجاهدت سربازان سلماس از زير خاك بيرون آورده شده و در مريضخانه‎هاي موقت ارتش كه به وسيله چادرهايي تهيه شده بود تحت معالجه قرار گرفتند. نان وغذا به وسيله اتومبيل هاي امداد از نقاط ديگر آذربايجان به سلماس حمل و وسايل آسودگي اهالي و مجروحين كاملاً فراهم شد. منصور والي وقت آذربايجان و سرتيپ حسن خان مقدم (ظفرالدوله) فرمانده لشكر شمالغرب و چند نفر از رؤسا براي بازديد نقاط زلزله زده از تبريز وارد سلماس شدند و وجوه زيادي از طرف دولت و شير وخورشيد سرخ (هلال احمر فعلي) بين زلزله زدگان تقسيم گرديد. در اورميه نيز پس از دريافت خبر زلزله در سلماس و تخريب كامل سلماس فوراً هيئت مؤسسه شير و خورشيد سرخ (سابق ) اورميه تشكيل و موضوع كمك و مساعده به زلزله زدگان سلماس مطرح و بلافاصله آقاي حاج امير نظمي افشار از اعضاء پيشقدم در امور خيريه و عضو جمعيت مزبور با آقاي دكتر علي احمدخان مقاديري دارو و ساير مايحتاج لازم را برداشته براي معاينه و معلجه مجروحين به سلماس عزيمت كردند. دكتر امير اعلم رئيس جمعيت شير و خورشيد سرخ (سابق) مركز و پزشك مخصوص دربار به اورميه رفته و از آنجا وارد سلماس شده و همراه با دو پزشك همراهي به معالجه مردم پرداختند. دكتر حسينقلي صفي زاده فارغ التحصيل پزشكي از روسيه كه اصلاً از اهالي قره باغ آذربايجان بوده و در اثر حمله ارامنه به قريه عربلرماكو آمده بود (1297ش) و در سال 1302 شمسي با درجه سرگردي در خدمت ارتش بود، در آن زلزله وحشتناك به معالجه زلزله زدگان پرداخت. نجات يافتگان بعدها شرح مي دادند كه دكتر بي آنكه وقت استراحت داشته باشد خوراك خود را در دستمالي مي پيچد و روزها پي در پي مشغول معالجه زخمي ها مي شد. اتفاقاً روزي پس از سه روز بي خوابي در اتاق پشت ميزش به خواب مي رود و در همان حال خواب، زلزله ديكري رخ مي دهد و ديوارهاي اتاق فرو ريخته و دكتر زير سقف مي ماند. او را پس از هشت ساعت زنده ولي مجروح از زير خاك در مي آورند.
جهانگردي بنام «اوون تويدي» كه در آن زمان در تبريز به سر مي‎برد اوضاع تبريز را در سفرنامه خود شرح مي دهد:« از مدت اقامتمان در تبريز خاطره هاي بزرگ ولي غيرمنتظره و ناخوشايند هم داريم و آن اين است كه يكروز داشتيم با كنسول انگليس و خانمش ـ كه بعلت ميهمان نوازي آنان در سراسر اقامتمان هاي در آن شهر به ما بسيار خوش گذشت ـ ناهار مي خورديم. درست هنگامي كه به خوردن ولووانت نوعي پيش غذا مشغول شديم ناگهان شهر با يك زلزله شديد تكان خورد كه بيش از يك دقيقه طول نكشيد و بسيار هراس انگيز بود. همه يكباره از روي صندلي هايمان جستيم كه به بيرون فرار كنيم ولي براي مدت شايد ده ثانيه پنجره اي كه رو به باغ بود بسته شد و هر كاري كرديم نتوانستيم آنرا باز كنيم و من در آن لحظه نوميدانه با تمام وجودم هراس را حس كردم، ساختمان كنسولگري مي جنبيد و اينسو آنسو مي رفت و من مانند عكس هايي كه به ديوار آويزان بودند، خالي بودن زير پايمان را احساس مي كردم. شايد بيش از يك ربع ساعت نشد كه دوباره خوردن ناهار را از سر گرفتيم و من براي نخستين بار حس كردم كه غذاي به آن خوبي ديگر در دهانم مزه ندارد. هنگامي كه دوباره هيجانهاي اين پيشامد در گفتگو بوديم، خبر رسيد كه زلزله باعث ويراني يكي از كوچه هاي داخلي بازار شده و هشت تن زير ديوار و آوار مانده كشته شده اند.» در تبريز اكثر سيم هاي برق قطع و آب حوض ها جهيد. در بندر شرفخانه نيز موجهاي مهيب درياچه اورميه باعث صدمه به كشتي ها و اداره كشتيراني شده و روز چهارشنبه گروهي از مردم وحشتزده سلماس براي اطلاع دادن اين واقعه به تبريز و كمك خواستن از مقامات با پاي پياده و دوان دوان از كرانه درياچه اورميه خود را به شرفخانه رسانده بودند. چون همه سيمهاي تلفن و تلگراف سلماس و تبريز قطع شده بودند.
پس از زلزله در 10كيلومتري شمال گسل سلماس يك چشمه آب گازدار هيجده درجه بوجود آمد كه در سلماس زلزله بولاغي (چشمه زلزله) ناميده شد. اين چشمه بعدها پس از زلزله ها مخصوصاً زلزله 22 ژوئن 1973 سلماس رنگ گل به خود گرفت. در نتيجه اين زلزله سطح ايستابي منطقه موقتاً بالا رفته و مناطق پست را آب فرا گرفت اما به زودي به سطح پيشين خود فرو نشست. آب درياچه كه خيلي پايين رفته بود به تدريج بالا آمد و زمين لغزشهاي متعدد در دره سلماس و در شيبهاي لشكران و ساير مناطق رخ داد كه ريزش تپه هاي باستاني هفتوان تپه و ديريش تپه قابل ملاحضه بود. امبرسيز(1982) شعاع تخريب زلزله را 23 كيلومتر و شعاع احساس را350 كيلومتر برآورد كرده است يعني اين زلزله در بغداد و تفليس احساس شده است.
اين زلزله گسلشي همراه بود كه هنوز هم قابل مشاهده است و مي توان آنرا بر روي زمين به گونه اي ناپيوسته در طول حدود شانزده كيلومتر از شمالغرب شورگؤل (shor gol) تا همسايگي كهنه شهر دنبال كرد. در بيشتر مسير آن كه داراي گراي 300درجه است مي توان درباره جهت جنبش واقعي گسل جنوب سلماس داوري كرد كه راستگرد است اما بجز در دو نقطه جابجايي افقي راستگرد يك و 4 متري قابل اندازه گيري است. مقدار جنبش را نمي توان تعيين كرد. بين شورگؤل و محل تقاطع گسلش با زولاچاي، طرف شمالشرقي شكستگي گسله پايين افتاده است. مقدار جابجايي قائم متغير است و در برخي جاها افت ظاهري به 4 تا6 متر مي رسد. اثر گسيختگي پس از كهنه شهر ديگر قابل مشاهده نيست با اين همه اطلاعات محلي دلالت بر آن دارد كه اين اثر در طول شش تادوازده كيلومتر ديگر در همان راستا در طول كناره جنوبغرب دوشوان چاي ادامه داشته است. در شمالغرب دئريك، شكستگي گسله ديگري را در سنگ و آبرفت ميتوان ديد كه در طول حدود سه كيلومتر با گراي 50تا 60 درجه كشيده شده و طرف غرب آن پايين افتاده است. رشته پس لرزه ها در حدود سه ماه ونيم دنباله داشت و بزرگترين پس لرزه در 8 مه (18 ارديبهشت) سبب ريزش در شرفخانه، خوي و قوطور شد. در دشت سلماس نصف روستاي شكريازي نابود و چهار نفر كشته شد. اين پس لرزه همچنين روستاهاي گيوران، ميرعمر، راويان و چاليان در جنوب قوطور را كه پيشاپيش در اثر لرزه اصلي ويران شده بود تقريباً به كلي ويران و به ناحيه اي كه در اثر لرزه اصلي زيان شديدي نديده بود به سختي آسيب رساند. در اين زلزله اكثر آثار باستاني سلماس، مساجد و بقاع قديمي، مناره قرون وسطي‎يي ميرخاتون، پلهاي قديمي از بين رفت.
پس از استقرار آرامش در سلماس، شهر جديدي در يك كيلومتري ديلمقان ـ در محل فعلي شهر سلماس با نقشه صحيح شهر سازي و مهندسي و به صورت شطرنجي مهندس اسدالله خاورزمين احداث و به هر يك از اهالي شهر ويران شده سلماس قطعه زمين مناسبي جهت خانه سازي و اسكان داده شد. از ويرانه هاي سلماس امروزه چيزي باقي نمانده است، بجز پايه ديوارهاي مسجد آقا«آقامچيدي» و سنگهاي منشوري شكل ستونهاي مسجد كه جاي دارد محل اين آثار توسط ميراث فرهنگي حصار كشي شده و بعنوان يادگاري از زلزله مشهور و ويرانگر 1930م سلماس براي آيندگان جهت عبرت و برنامه ريزي اصولي جهت تلاش براي بسط دانش زلزله شناسي و مهندسي زلزله در منطقه استفاده گردد.
1931م(27آوريل)(زنگه زور): زلزله اي بزرگ به بزرگي 5/6= M منطقه زنگه زور در شمال ارس را درهم كوبيد. اين زلزله د ر ساعت شانزده و پنجاه دقيقه و پنجاه و چهار ثانيه به وقت G MT در مختصات 45/39 درجه شمالي و 46 درجه شرقي به وقوع پيوسته است.
1965م(10فوريه)(جنوبشرق بستان آباد، تبريز): زلزله اي به بزرگي 1/5= M در ساعت شانزده و نه دقيقه و پنجاه ثانيه به وقتG MT منطقه بستان آباد و روستاي علي خلج را درهم كوبيده، هفت روستا تخريب و نزديك به پنج نفر كشته شدند. مختصات اسپي سنتري زلزله 4/37 درجه شمالي و 1/47 درجه شرقي بوده است(شكل 26).
1966م(20مارس)(ماكو): در اين سال سلسله زلزله هايي كه ار 20مارس 1966 م شروع شد ماكو و روستاهاي شمال آنرا به شدت تكان داد. در اثر شوك اصلي اين زلزله در 20مارس (اواخر اسفند) در روستاي دانالو، دو خانه فرو ريخته و در روستاهاي قره تپه، قيزيل داغ، هنديوار و ميلان خانه ها ترك دار شدند.اينزلزله در محدوده روستاهاي دارقاگؤلي، باغ ب، قايوت، كيشميش تپه، بازرگان، ياريم قيه و قره عيني هيچ تخريبي نداشته و فقط سبب تكان مختصر مناطق فوق الذكر شده بود. شدت احساس اين زلزله در مناطق فوق I=VI برآورد شده است. طي 19 مارس تا 8 آوريل 1996 بيش از 40زلزله منطقه ماكو را تكان داد بنابراين مي توان زلزله 1966ماكو را از نوع دسته و گروه زلزله (swarm ) دانست كه در نوع خود در آذربايجان بي نظير است(شكل 27).
1968م(29آوريل)(ماكو): در ساعت 8 شب دوشنبه 9 ارديبهشت 1347 شمسي زلزله اي به بزرگي 3/5=M بدون هيچ پيش لرزه اي مساحتي بين هشت هزار كيلومتر مربع در شمالغرب آذربايجان را تكان داده موجب تخريب مناطق وسيعي در ماكو و روستاهاي اطراف شد. اپي سنتر اين زلزله در 20كيلومتري غرب ماكو در 28/38 درجه شمالي و 30/44 درجه شرقي ذكر شده است. در اثر اين زلزله بيش از 90روستاي ماكو آسيب ديده و ده روستا بطور صد درصد نابود و سي و هفت تن نيز كشته و چندين صد راس گاو و گوسفند در زير آوار تلف شدند(شكل27).
1970م(14مارس)(خوي): در اثر زلزله اي به بزرگي 3/5= M شهر خوي تكان خورده و ناحيه بدلان در غرب شهر خوي تخريب و بيش از چهار نفر در اثر زلزله كشته شد. اين زلزله در ساعت پنج و بيست و يك دقيقه و چهل و چهار ثانيه در عمق 23 كيلومتري زمين در مختصات رو مركزي 6/38 درجه شمالي و 7/44 درجه شرقي رخ داد(به نقل از USCGS). اين زلزله را مي توان به گسل وار منسوب دانست(شكل 27).
1970م (4اكتبر)(پسوه): در پاييز سال 1349 زلزله اي به بزرگي 5/5= M منطقه پسوه پيرانشهر را به شدت تكان داده خسارات و تلفاتي چند در منطقه به بار آورد. اين زلزله را مي توان به گسل پيرانشهر مربوط دانست.
1976م(24نوامبر )(چالديران): در ساعت سه وپنجاه و دو دقيقه بعد از ظهر به وقت محلي زلزله اي به بزرگي 3/7= Ms منطقه چالديران و روستاهاي اطراف را به شدت در هم كوبيد. دامنه تخريب حتي به طرف تركيه هم كشيده شده بود. بولتن هاي زلزله نگاري اين زلزله را در مختصات رومركز 121/39 درجه عرض شمالي و 029/44 درجه طول شرقي در عمق سي وشش كيلومتري زمين ثبت كرده اند(شكل 27).
زلزله بزرگ ديگر تقريباً چهاده ثانيه بعد به بزرگي 5/5= M منطقه مجاور را درهم كوبيد و سه ساعت بعد نيز زلزله اي به بزرگي 0/5=M همان منطقهرا بشدت تكان داده بر خرابيها افزود. در اثر اين زلزله زمين به اندازه 5/2 متر شكافته شد. دامنه تخريب در طرف تركيه وسيعتر بود بطوريكه 109 روستاي منطقه چالديران تركيه صددرصد تخريب شده و بيش از چهار هزار نفر كشته شدند. در طرف آذربايجان نيز بيش از هزار خانه در 45 روستاي زير تخريب و نزديك به شش نفر كشته شدند: روستاي داوشان تپه سه نفر كشته و چهار نفر مجروح، مسجدلو يك نفر كشته و يك زخمي، و روستاهاي زير تقريباً صدمه ديدند: شيخ لوي عليا و سفلي، ناوار، يئكه ماله عليا و سفلي، ساق ريزك، دهكان، ماندلاخ، زولول، مهواز، نبي كندي، واليك داش، عموخانزادعليا وسفلي، سوغاليك، تاقي كان، چانقالو، جبارلو، وكيلي، مجنون، يزدخان، تيگيني علياو سفلي، چخوركندي، سادال، زاويه سفلي و عليا، تزه كند، عرب ديزج، قولي ديزج، خزرلو، قاشقابولاق، مسجدلو، دميرچي، آغ دوز، قاراجا بولاغي، محلم لو، مسجدچي ، ماموخ آباد، مسجدلر، بالاساروار، كليساكندي، بداولي، گول ماجدين، داكئح داش. در كليسا كندي ديوار يك مسجد و چند خانه فرو ريخت، در قره عيني خانه ها ترك خوردند وزمين لغزش ها و سنگ ريزشهاي چندي در مسجدلو، زاويه و ماكو گزارش شده است. اين زلزله در قره ضياءالدين، علمدار، مرند، سلماس، تبريز،خوي و ماكو نيز احساس شد. پس لرزه ها ماهها پس از زلزله اصلي ادامه داشت كه بزرگترين آنها بيش از 5=M درجه بزرگي داشت.
1996م(28فوريه)(اردبيل): زلزله اي به بزرگي 5/5= M b ساعت چهارو بيست وهفت دقيقه و بيستوهشت ثانيه به وقت محلي روز جمعه دهم اسفند 1375 اردبيل و روستاي اطراف را به شدت تكان داده و چندين روستا بطور كامل تخريب شدند. در روستاهاي گلستان، جوراب، تجرق، آتشگاه وراجستان كه تخريب صددرصد بود شدت زلزله به I =VIII در مقياس مركالي برآورد شده است. در اين زلزله بيش از هزار نفر كشته و دوهزار و ششصد تن از روستائيان مجروح شدند. تحليل ها نشان مي دهد ساز و كار ژرفي زلزله روند شمالي- جنوبي با جابجايي راستالغز چپگرد مي باشد. زلزله مزبور با پس لرزه هاي متعدد همراه بود كه بزرگي بعضي از آنها به 4 مي رسيد.

بحث‌‏‎ و‏‎ نتايج‌‏‎
گسل‌هاي‌‏‎ كنار‏‎ در‏‎ آذربايجان‌‏‎ شهرهاي‌‏‎ اكثر‏‎ گرديد‏‎ ملاحظه‌‏‎ -‎‎‏‏1‏‎
و‏‎ لرزيده‌‏‎ كرات‌‏‎ به‌‏‎ تاريخ‌‏‎ طول‌‏‎ در‏‎.‎شده‌اند‏‎ بنا‏‎ كواترنر‏‎
اردبيل‌ ، ‏‎ شهرهاي‌‏‎) است‌‏‎ شده‌‏‎ تخريب‏‎ به‌كلي‌‏‎ يا‏‎ و‏‎ ديده‌‏‎ صدماتي‌‏‎
نزديك‌‏‎ اينده‌‏‎ در‏‎ اينكه‌‏‎ احتمال‌‏‎ بنابراين‌‏‎ ‎‏‏،‏‎(‎سلماس‌‏‎ و‏‎ تبريز‏‎
به‌‏‎ توجه‌‏‎ بنابراين‌‏‎.‎است‌‏‎ فراوان‌‏‎ دهد ، ‏‎ روي‌‏‎ حوادثي‌‏‎ چنين‌‏‎
و‏‎ آذربايجان‌‏‎ زمين‌ساخت‌‏‎ لرزه‌‏‎ گسل‌ها ، ‏‎ مكانيسم‌‏‎ شناخت‌‏‎
.گيرد‏‎ قرار‏‎ توجه‌‏‎ مورد‏‎ بايد‏‎ منطقه‌ ، ‏‎ در‏‎ زلزله‌شناسي‌‏‎ مطالعات‌‏‎
در‏‎ ما‏‎ ضعف‌‏‎ اين‌‏‎.‎طبيعت‌‏‎ خشم‌‏‎ نه‌‏‎ و‏‎ است‌‏‎ الهي‌‏‎ خشم‌‏‎ نه‌‏‎ زلزله‌‏‎ -‎‏‏2‏‎
را‏‎ پديده‌‏‎ اين‌‏‎ با‏‎ مقابله‌‏‎ كه‌‏‎ است‌‏‎ طبيعي‌‏‎ پديده‌‏‎ اين‌‏‎ شناخت‌‏‎
زلزله‌‏‎ بحران‌‏‎ ستاد‏‎ تاسيس‌‏‎ صورت‌‏‎ در‏‎ ليكن‌‏‎ است‌‏‎ كرده‌‏‎ دشوار‏‎
(ب‏‎.‎زلزله‌‏‎ همگاني‌‏‎ آموزش‌‏‎ (‎الف‌‏‎ اهداف‌‏‎ براي‌‏‎ آذربايجان‌‏‎ براي‌‏‎
به‌‏‎ توجه‌‏‎ (‎ج‌‏‎ هلال‌احمر‏‎ از طريق‌‏‎ امدادرساني‌‏‎ در‏‎ همگاني‌‏‎ آموزش‌‏‎
حدودي‌‏‎ تا‏‎ مي‌توانيم‌‏‎ آتش‌نشاني‌ ، ‏‎ و‏‎ اورژانسي‌‏‎ و‏‎ ايمني‌‏‎ مسائل‌‏‎
.بكاهيم‌‏‎ تلفات‌‏‎ تعداد‏‎ از‏‎
و‏‎ زلزله‌‏‎ براي‌‏‎ آمادگي‌‏‎ به‌عنوان‌‏‎ مي‌شود‏‎ پيشنهاد‏‎ -‎‏‏3‏‎
انتخاب‏‎ مشخصي‌‏‎ روز‏‎ مردم‌ ، ‏‎ براي‌‏‎ زلزله‌‏‎ اهميت‌‏‎ كردن‌‏‎ خاطرنشان‌‏‎
.گردد‏‎ اعلام‌‏‎ و‏‎
موضوع‌‏‎ به‌‏‎ عمران‌ ، ‏‎ و‏‎ و ساز‏‎ ساخت‌‏‎ مسائل‌‏‎ در‏‎ مي‌شود‏‎ پيشنهاد‏‎ -‎‎‏‏4‏‎
متخصصان‌‏‎ صحيح‌‏‎ تربيت‌‏‎ جهت‌‏‎ و‏‎ شود‏‎ داده‌‏‎ بيشتري‌‏‎ اهميت‌‏‎ زلزله‌‏‎
رشته‌هاي‌‏‎ و‏‎ عمران‌‏‎ رشته‌‏‎ در‏‎ دانشگاهها‏‎ تمام‌‏‎ در‏‎ عمران‌‏‎
تدريس‌‏‎ اجباري‌‏‎ درس‌‏‎ يك‌‏‎ به‌عنوان‌‏‎ زلزله‌‏‎ مهندسي‌‏‎ درس‌‏‎ وابسته‌ ، ‏‎
.شود‏‎
شهرداريها ، ‏‎ شهرسازي‌ ، ‏‎ و‏‎ مسكن‌‏‎ وزارت‌‏‎ شهرسازي‌ ، ‏‎ مسائل‌‏‎ در‏‎ -‎‏‏5‏‎
ژئوفيزيكي‌‏‎ مطالعات‌‏‎ به‌‏‎ وابسته‌‏‎ ادارات‌‏‎ ساير‏‎ و‏‎ مسكن‌‏‎ بنياد‏‎
نظير‏‎ شهري‌‏‎ عمران‌‏‎ طرحهاي‌‏‎ در‏‎ و‏‎ داده‌‏‎ اهميت‌‏‎ مناطق‌ ، ‏‎ در‏‎
قوي‌‏‎ فشار‏‎ كابلهاي‌‏‎ و‏‎ نفت‌‏‎ و‏‎ گاز‏‎ و‏‎ فاضلاب‏‎ و‏‎ آب‏‎ لوله‌گذاري‌‏‎
.آيد‏‎ به‌عمل‌‏‎ كافي‌‏‎ توجه‌‏‎ زلزله‌‏‎ موضوع‌‏‎ به‌‏‎ مخابرات‌‏‎ و‏‎ برق‌‏‎
شهرهاي‌‏‎ از‏‎ يك‌‏‎ هر‏‎ در‏‎ زلزله‌‏‎ پهنه‌بندي‌‏‎ ريز‏‎ مطالعات‌‏‎ -‎‎‏‏6‏‎
كلان‌شهري‌‏‎ توسعه‌هاي‌‏‎ اساس‌‏‎ به‌عنوان‌‏‎ و‏‎ آغاز‏‎ آذربايجان‌ ، ‏‎
.گيرد‏‎ قرار‏‎ توجه‌‏‎ مورد‏‎
و‏‎ كوهها‏‎ دامنه‌‏‎ در‏‎ نامناسب‏‎ موقعيت‌‏‎ داراي‌‏‎ روستاهاي‌‏‎ -‎‏‏7‏‎
است‌ ، ‏‎ Landslide لغزش‌‏‎ زمين‌‏‎ پديده‌‏‎ مستعد‏‎ كه‌‏‎ تند‏‎ شيبهاي‌‏‎
امن‌‏‎ مكانهاي‌‏‎ به‌‏‎ اولويت‌‏‎ رعايت‌‏‎ با‏‎ به‌مرور‏‎ و‏‎ شده‌‏‎ شناسايي‌‏‎

.شوند‏‎ داده‌‏‎ انتقال‌‏‎

منابع فارسي :
1- امبرسيز.ن.ن.وملويل.چ.پ.،1370، تاريخ زمين لرزه هاي ايران، ترجمه: رده، 1. ناشر آگاه، تهران
2- باباخاني .ع.،ف.،1376،شرح نقشه زمين شناسي چهارگوش اردبيل به مقياس 000/250/1، سازمان زمين شناسي كشور، تهران
3- باهر طالاري. ط.،شاد. هـ، 1376، بررسي علل لغزش شيب هاي بزرگراه شمال تبريز و ارائه روش هاي بهينه جهت تثبيت. دومين سمينار زمين لغزه، مؤسسه بين المللي زلزله شناسي و مهندسي زلزله، تهران
4- بربريان.م.،قريشي.م.،1366، پژوهش و بررسي لرزه زمين ساخت كاربردي، خطر زمين لرزه، گسلش در گستره درياچه تكتونيكي اورميه، سازمان زمين شناسي كشور، شماره گزارش؟
5- پدرامي.م.، حسين خان ناظري. ن.، عبدالهي.م.ر.،1372، مطالعات زمين شناسي مهندسي و ژئوتكنيك در كوي افسران- خوارزمي و پيرامون آن، شهرك وليعصر تبريز، وزارت معادن و فلزات
6- پيمان.م.،مقدسي موسوي .م.،1366 خطر زمين لرزه در شهر تبريز، مجله فيزيك زمين و فضا، مؤسسه ژئوفيزيك دانشگاه تهران، جلد شانزدهم و هفدهم، شماره 1-2
7- توكلي.ب.،1372، مباني خطر زمين لرزه اي، مؤسسه بين المللي زلزله شناسي و مهندسي زلزله،تهران
8- حيدري .م.،زارع.م.، 1374، بررسي مقدماتي لرزه خيزي، لرزه زمين ساخت و خطر رويداد زمين لرزه گسلش در پهنه استان زنجان، مؤسسه بين المللي زلزله شناسي و مهندسي زلزله، تهران
9- داس.ب.ام.،1371، اصول مهندسي ژئوتكنيك، ترجمه طاحوني،انتشارات دانشگاه تهران
10- ذكاء. ي.،1368، زمين لرزه هاي تبريز، انتشارات كتابسرا، تهران
11- روبو.م.،كوپن.ر.،1369، جابجايي قاره ها، ترجمه مهندس دنبلي، انتشارات علمي فرهنگي تهران
12- سازمان زمين شناسي كشور، 1362 پروژه ژئوديناميك(زمين پيمايش در ايران)، گزارش شماره 51
13- سازمان زمين شناسي كشور، دگر ريختي قاره اي در فلات ايران زمين، شماره 52
14- سياهپوش.م. ت.، 1370، پيدايش تمدن در آذربايجان، انتشارات قومس، تهران
15- سيد. اچ. بي، ادريس. آي. ام.، 1374، حركتهاي زمين و روانگرايي خاك در حين زلزله، ترجمه سعيد منتظرالقائم، مؤسسه بين المللي زلزله شناسي و مهندسي زلزله ،تهران
16- شاه پسندزاده. م و، زارع.، 1374، بررسي مقدماتي لرزه خيزي، لرزه زمين ساخت و خطر زمين لرزه،گسلش در پهنه استان آذربايجان شرقي، مؤسسه بين المللي زلزله شناسي و مهندسي زلزله، تهران
17- شريعت جعفري.م.،1375، زمين لغزش مباني و اصول پايداري شيب هاي طبيعي، انتشارات سازه تهران
18- شريف زاده، رضا،؟، مجموعه مقالاتي در خصوص بلاياي طبيعي ئ حوادث غيرمترقبه، ناشر؟ تهران
19- شهرابي. م.، 1373، شرح نقشه زمين شناسي چهارگوش اورميه به مقياس 1:250000، سازمان زمين شناسي كشور، تهران
20-شهرابي. م.، 1360، گزارش مختصري از رخساره درياچه اي زمان هولوسن و تغييرات آب و هوايي درياچه فوق اشباع از نمك اورميه، سازمان زمين شناسي كشور، گزارش داخلي
21- علي پور.ف.، كمك پناه. ع.، 1376، بررسي زمين لغزه شهرك وليعصر تبريز و ارائه روش پايدارسازي، ارائه شده در دومين سمينار زمين لغزه، مؤسسه بين المللي زلزله شناسي و مهندسي زلزله، تهران
22- فهمي. م.ح.، ايرجي.، 1365، زمين شناسي و معادن آذربايجان غربي، ناشر؟ خوي
23- قلي يوف.ن.، 1359، تاريخ آذربايجان ترجمه ح. صديق، انتشارات گوتنبرگ تهران ناشر؟ تهران
24- قنبري. ع.، 1363، مطالعه زمين شناسي، تكتونيك و سايزمو تكتونيك منطقه خوي در آذربايجان دانشكده فني، دانشكاه تبريز، كتاب چاپ نشده، نزد مؤلف
25- قنبري.ع.، 1372، مطالعه اجمالي گسل شمال تبريز، اولين كنفرانس بين المللي بلاياي طبيعي، ناشر؟ تهران
26- قنبري. ع.، 1373، گزارش مطالعات تفضيلي، مسائل زمين شناسي مهندسي ژئوتنيك شهرك لاله تبريز
27- قنبري.ع.1376، گزارش مقدماتي زمين لرزه 10اسفند 1375 اردبيل، دانشكده فني، دانشگاه تبريز، مقاله نزد نگارنده تكتونيك شهرك لاله تبريز، دانشكده فني دانشگاه تبريز، گزارش نزد مؤلف
28- قريشي.م.،برزگر.ف.، 1370، توان(پتانسيل) لرزه خيزي گستره آذربايجان در پيوند با برنامه ريزي شهرها، مجموعه مقالات طرح ريزي كالبدي، وزارت مسكن وشهرسازي، تهران
29- كمك پناه.ع.، منتظرالقائم.س.، چدني .ا.ج.، 1373، پهنه بندي زمين لغزه در ايران جلد اول، مؤسسه بين المللي زلزله شناسي و مهندسي زلزله تهران
30- كمك پناه.ع. 1376، مطالعات زمين شناسي مهندسي لغزش كوي وليعصر تبريز، ارئه شده در دومين سمينار لغزه و كاهش خسارتهاي آن، مؤسسه بين المللي زلزله شناسي و مهندسي زلزله، تهران
31- مدني، شفيعي، 1371، زمين شناسي عمومي، انتشارات دانشگاه صنعتي اميركبير، تهران
32- مظفريان. پ.، كماليان.ن.، مهرابيان.ش.، 1372، زمين لرزه هاي ايران از سال 1900تا 1992 ميلادي، گزارش علمي شماره 77، مؤسسه ژئوفيزيك دانشگاه تهران
33- معماريان.ح.، 1371، زمين شناسي براي مهندسين، ناشر دانشگاه تهران، صص 350-324
34- معماريان.ح.، 1374، زمين شناسي مهندسي و ژئوتكنيك، ناشر دانشگاه تهران صص 500-410
35- نوگل سادات.م.ع.، 1364، منطقه هاي برشي و خميدگي هاي ساختاري در ايران، دست آوردهاي تحليل ساختاري ناحيه قم، گزارش شماره 55، سازمان زمين شناسي كشور.

منابع انگليسي:
Berberian. M.1976 Bozgush 1879 earthquake, Gs Report No 39

Berberian. M. 1976 north Tabriz fault, Gs Report No 39

Berberian. M. 1976 Salmas earthquake, Gs Report No 39

Berberian. M. 1976 Contribution To The Seismotectonies of Iran (part IV) No 40 Gs

Berberian. M. Tchalenco. J.S.1976 Field study and documention of The 1930 Salmas earthquake Gs no 49 P 271_ 342

Berberian. M. 1976 Macroseismic epicenteres of destructive and damaging earthquakes in Iran(1900_1976).Gs No 39

Berberian. M. 1977 Badavli (W. Maku) earthquake of 1968 April 29 Gs No 40

Berberian. M. 1983 The southern caspian A compressional Deperssion floored by a trapped modified oceanic crust. Gs. No 40

Dehghani. G.A. Makris. J. 1983, Gravity field and Cnustal Structune of Iran, No 51Gs

Ghanbari. A. 1989 Tectonics of The Tethyan_Himalayan belt in The Iranan area 28Th I. G. Washington. D. C. U. S. A.

Ghanbari. A. 1001 paleoseismisity and Neo seismity in The Azerbaigan area I. G. C. Tokoyo Japan.

Sengor. M. C. 1991, late paleozoic and Mezozoic Tectonic evolutic of the Middle Eastrn tethysidesi, IGCP project 267, Newsletter No. 2(1991)

نگاهي به تز دكتراي دكتر امير پور در مورد لهجه سلماسي زبان تركي آذربايجاني

2006-06-09T09:50:00.000+03:30

نگاهي به تز دكتراي دكتر امير پور در مورد لهجه سلماسي زبان تركي آذربايجاني

دكتر توحيد ملك زاده ديلمقاني
tohidmelikzade@yahoo.com

زبان تركي آذربايجاني از جمله شاخه هاي زبان تركي مي باشد كه علاوه بر آذربايجان در شرق تركيه و تركان كركوك در عراق نيز رايج مي باشد. اين زبان جزو زبانهاي التصاقي مي باشد يعني بن فعل هميشه در آن ثابت مي باشد مانند گلمك كه بن آن يعني گل در تمام زمانها هميشه ثابت است ( گلديم، گله جه يه م، گليره م و غيره ). زبان تركي يكي از زبانهاي بستاني جهان مي باشد كه در طي اعصار مختلف در تمام جهان كاربرد داشته و بخش اعظم زبان سلاطين و فرمانروايان آسيا به اين زبان بوده است. ارزش علمي اين زبان با تحرير كتب مختلف علمي و ادبي صد چندان شده و همين امر سبب شده است كه در اكثر دانشگاههاي معتبر جهان كرسي زبان و ادبيات تركي و رشته توركولوژي ( ترك شناسي ) داير و مطالعه گردد. در كشور آلمان نيز اين امر به سبب ارتباط تاريخي تركان و آلماني ها از قديمي تر ين اعصار تا كنون رواج فراوان دارد. محققين آلماني در رشته توركولوژي صاحب نام مي باشند از جمله پروفسور دورفئر كه با تحقيق زبان تركي در ايران صاحب نام و نشان فراوان در جهان علم مي باشد.
گفتيم كه زبان تركي آذربايجاني يكي از شعبات زبان گسترده تو ركي مي باشد. اين زبان به سبب گستردگي جغرافيايي و همچنين ائتنيكهاي مختلف تشكيل دهنده آن داراي لهجه هاي مختلفي مي باشد كه يكي از اين لهجه ها لهجه مردم سلماس مي باشد. سالها قبل يكي از اهالي سلماس به نام دكتر امير پور اهرنجاني پس از سالها تلاش و كوشش توانست در سال 1971 ميلادي يعني 1350 شمسي لهجه سلماس را به صورت كاملا علمي بررسي كرده و تز وي حائز دريافت دوره دكترا در كشور آلمان گردد. دكتر منوچهر اميرپور در سال 1317 در سلماس زاده شد. تحصيلات ابتدائي و متوسطه را در سلماس گذرانيده و درجه دكتراي تركي را از كشور آلمان اخذ نموده است. وي زماني سرپرست دانشجويان ايراني در آلمان بوده است. ايشان هم اينك در كشور آلمان زندگي مي كنند .
دكتر امير پور در اين رساله ابتدا به تاريخ زبان تركي آذربايجاني پرداخته و سپس با ذكر مواردي از لهجه تركي در سلماس لهجه شمالي و جنوبي تركي آذربايجاني را بررسي نموده است. در ادامه رساله گرامر، مورفولوژي و فونولوژي اين زبان و لهجه سلماس مورد بررسي قرار گرفته است.
زماني كه محقق سخت كوش سلماسي آقاي محمد رضا مهرزاد صدقياني مشغول تدوين بودند تلاشهاي نگارنده و ايشان براي تهيه اين رساله عليرغم مكاتبه با ايشان بي ثمر ماند تا اينكه به صورت كاملا اتفاقي دوستي عالم از تركيه كه مشغول بررسي علمي لهجه تركي سلماس مي باشد وجود اين رساله را به اينجانب متذكر شد . اين رساله حاليه در كتابخانه اينجانب موجود مي باشد.

برگرفته از اينترنت
جايگاه زبان تركي و بررسي آن در مقايسه با ساير زبانها
كليه ي اطلاعات زيراز موسسه ي ائي. ام. تي و آ. ام. تي كه در اروپا و آمريكا واقع شده و تحت مديريت برجسته ترين زبان شناسان اداره مي شود، گرفته شده است و همه ساله گزارشهاي زيادي را درباره ي زبانها منتشر مي كنند و كليه ي استانداردهاي زبان شناسي از اين ادارات كه دولتي هستند،اعلام مي شود. به اطلاعات استخراجي از اين موسسات توجه كنيد:
- 19% كلمات انگليسي از زبان تركي گرفته شده است.
- 92% كلمات فارسي از عربي و تركي گرفته شده و مابقي بدون هيچ فرمولي توليد شده اند.
- 2% كلمات تركي از ايتاليايي، فرانسوي و انگليسي گرفته شده است.
- در هيچ يك از زبانهاي بين المللي لغتي از زبان فارسي وجود ندارد.
- 39% كلمات ايتاليايي، 17% كلمات آلماني و 9% كلمات فرانسوي از زبان تركي گرفته شده است.
- 100% كلمات تركي ريشه ي اصلي دارند.
- 100% كلمات انگليسي، آلماني ، فرانسوي و تركي داراي عمق ريخت شناسي هستند.
- 83% كلمات انگليسي ريشه ي اصلي دارند.
- جملات تركي 2% ابهام جمله اي ايجاد مي كنند.(يعني اگر يك خارجي زبان تركي را از روي كتاب ياد بگيرد، پس از ورود به يك كشور ترك زبان مشكلي نخواهد داشت.)
- جملات انگليسي نيم درصد و جملات فرانسوي تقريبا 1% ابهام توليد مي كنند.
- جملات فارسي 67% ابهام توليد مي كنند.(يعني يك خارجي كه فارسي را ياد گرفته، به سختي مي تواند در ايران صحبت كرده و يا جملات فارسي را درك كند مگر آنكه مدت زيادي در همان جامعه مانده و به صورت تجربي ياد بگيرد ) كه اين براي يك زبان ضعف نسبتا بزرگي است.
- جملات عربي 8 تا 9% ابهام توليد مي كنند.
- معكوس پذيري(ترجمه ي كامپيوتري) كليه ي زبانها به جز زبانهاي عربي و فارسي امكان پذير بوده و براي عربي خطاي موردي 45% و براي فارسي 100% است. يعني زبان فارسي را نمي توان با فرمولهاي زبان شناسي به زبان ديگري تبديل كرد.
زبان تركي را شاهكار زبان معرفي كرده اند كه براي ساخت آن از فرمولهاي بسيار پيچيده اي استفاده شده است. خانم “نيكيتا هايدن” متخصص و زبان شناس مشهور آلماني در موسسه ي اروپايي ((يورو توم)) گفته است: ” انسان در آن زمان قادر به توليد اين زبان نبوده و موجودات فضايي اين زبانم را خلق كرده و يا خداوند به پيامبران خود عاليترين كلام ارتباطي را داده است.
هم اينك زبان تركي در بيشتر پروژه هاي بين المللي جا باز كرده است. به مطالب زير كه برگرفته از مجله ي New science چاپ آمريكا و مجله ي International Languages
چاپ آلمان است، توجه نماييد:
- كليه ي ماهواره هاي هواشناسي و نظامي اطلاعات خود را به زبانهاي انگليسي، فرانسوي و تركي به پايگاههاي زميني ارسال مي كنند.
- پيچيده ترين سيستم عامل كامپيوتري os2/8 و معمولي ترين windows زبان تركي را به عنوان استاندارد پايه ي فنوتيكي قرار داده اند.
- كليه ي اطلاعات ارسالي از رادارهاي جهان به 3 زبان انگليسي، فرانسوي و تركي علايم پخش مي كنند.
- كليه ي سيسستم هاي ايونيكي و الكترونيكي هواپيماهاي تجاري از سال 1996 به 3 زبان انگليسي، فرانسوي و تركي در كارخانه ي بوئينگ آمريكا مجهز مي شوند.
- كليه ي سيستم ها و سامانه هاي جنگنده ي قرن 21 “جي- اس- اف” كه به تعداد هفت هزار فروند در حال توليد است، به 2 زبان انگليسي و تركي طراحي شده اند.
همه ي اين مطالب نشان دهنده ي استاندارد بودن و بين المللي شدن و اهميت ژئوپوليتيكي زبان تركي است. متاسفانه زبان رسمي ما(فارسي) از هيچ قاعده ي فنولوجيكال نيز پيروي نمي كند و داراي ساختار تك ديناميكي است. اما زبان تركي با در نظر گرفتن تمام وجوه به عنوان سومين زبان زنده ي دنيا شناخته شده است، طي يك دستورالعمل اجرايي در تاريخ مه 1992 رسما از طريق همين موسسات به سازمان بين المللي يونسكو اعلام شده كه زبان تركي در كليه ي دانشگاهها و دبيرستانهاي اروپا و آمريكا جزو درسهاي رسمي شود و اين مسئله هم اكنون در كليه ي دانشگاههاي اروپا و دانشگاههاي مطرح آمريكا اجرا شده و دومين زباني است كه در حال تهيه ي تافل مهندسي دانشگاهي براي آن هستند. اما زبان فارسي رتبه ي 261 را به خود اختصاص داده است آن هم نه به عنوان زبان، بلكه به عنوان لهجه كه اين زبان را با ساختاري كه بتوان جمله سازي مفهومي ايجاد كند، شناخته اندو و اگر روي اين مسئله كار جدي نشود، در يادگيري مثلا زبان انگليسي، تركي يا فرانسوي مشكل عمده اي ايجاد كرده و مي كند و مي بينيم كه فارسي زبانان براي يادگيري زبان انگليسي با مشكل عمده اي مواجه هستند، ولي ترك زبانان با مشكل يادگيري و تلفظ مواجه نيستند. اين مسئله به رفتارهاي مغز انسان برمي گردد كه خود داراي بحثهاي دامنه داري است و اينكه بسياري از جملات فارسي بر اساس عادت شكل گرفته اند نه براساس فرمول ساخت و با اين وضعيت فرمول پذيري آن امكان ندارد

انقلاب مشروطيت در سلماس

2006-06-09T09:45:00.001+03:30

انقلاب مشروطيت در سلماس
دكتر توحيد ملك زاده ديلمقاني

انقلاب مشروطيت آذربايجان در مطالعات تاريخي آذربايجان عمدتاً‌ در قالب حركتهاي مردمي آذربايجان عليه حكومت استبداد وقت بيان مي گردد ولي از نقطه نظر تمدن و قوانين آن به شكل ديگري قبل بيان است به شكل كاملاً ساده را مي توان گفت اين انقلاب نتيجة تلاش ملّت آذربايجان براي زندگي بهتر در ساية قانون و قانون مداري بود. انقلاب مشروطيت آذربايجان محصول حماسة تمام آذربايجان مي باشد حماسه اي كه آذربايجان آفريد نه ولي ديگران صاحب آن شدند . سلماس يكي از ولايت هاي مشهور آذربايجان و مركز آن ديلمقان از جمله مراكز مهم تجارتي آذربايجان محسوب مي شود . موقعيت ممتاز سلماس باعث شده بود تجارت به يكي از پيشه هاي اصلي منطقه درآيد. تجارت باكو ، تفليس و استانبول در ديلمقان و آذربايجان از رونق خاصي برخودار بود و از ديگر سو همانندي فرهنگي مثلث باكو ، تبريز و استانبول سپ شده بود رفت و آمد بين سه رأس مثلث بيشتر بود بطوريكه روس ارس يكي از پر رفت و آمد ترين محل عبور در آذربايجان محسوب مي شد . براي اين مردمان كه ابتدايي ترين حقوق بشري بي بهره بودند سيستم منظم حكومتي حكومتي ، دواير مختلف دولتي ، مناظر عجيب از سيستم فرهنگي ، اداري منطقه بسيار عجيب مي نمود و بسياري از آن اين موضوع را بسان سوالي براي خود مي دانستنند كه چرا ما در عين همانند ملّي از فاميلهايمان عقب هستيم . در سلماس گروهي از اين بازرگانان و روشنفكران اروپا ديده كه عمدتاً همفكر بودند به تدريج باهم آشنا شده و از اوضاع نا بسامان اين سوي ارس صحبت مي كردند .شهيد ميرزا سعيد سلماسي اولين و جوانترين عضو اين گروه 14 نفره از اولين مشروطه خواهان سلماس بود . اينان به تدريج به متشكل كردن فعاليتهاي خود پرداختند ولي چون جلسات اينان به حكومت سلماس گزارش داده شد براي روي گم كردن جلسات مترقي خود را پر از مراسم روضه و مرثيه برگزاري مي كردند . اين وضع تا اعلام رسمي مشروطيت ادامه داشت. ميرزا سعيد سلماسي ، ميرزا محمود غني زاده سلماسي ، ميرزا عبدالرضا پياميار ، حاجي پيشنماز سلماسي و برادرش صدرالاسلام ، بلال آقاي كهته شهري از جمله اعضاي فعال اين كميته فعلاً بي خبريم.
هر از اعلام مشروطيت توسط مظفر الدينشاه قاجار بلافاصله تلگراف اين فرمان به سلماس اطلاع داده شده و شهيدميرزا سعيد سلماسي كه تازه از تفليس رسيده بود با هيجان هر چه تمامتر مردم را به مسجد ديلمقان فراخوانده و متن تلگراف را به مردم فهيم سلماس اطلاع داد ( مرداد 1285 شمسي ) . مردم پس از اطلاع از مضمون تلگراف شاديها نمودند و بدين ترتيب جشنهاي پيروزي مردم در سلماس آغاز شد. مردم سلماس هر روز در جلساتي شركت كردند و براي پيشرفت امور شهرستان همكاري هايي مي كردند . در روزنامة ملي چاپ تبريز به تاريخ 22 شوال 1325 (1285 شمسي) مي خوانيم :
« اهالي سلماس مي خواهند يك جمعيت خيريه تشكيل داده هفته چند روز براي نشر معارف و تربيت ندارس و مكاتب و رواج استالة داخله و تأسيس مطبعه صحبت و مذاكره نمايند »0گفتني است ميرزا سعيد سلماسي پس از بازگشت از تفليس و باكو و چاپخانه اي خريداري كرده و به تبريز آورده بود وي ضمن ملاقات با سران فرقه اتحاد و ترقي عثماني با ناجي بيك از بزرگان اتحاد و ترقي آشنا شده بود و قرار بر اين شده بود كه ناجي بيك سياستمدار و در عين حال اديب مشهور عثماني جهت تدريس به سلماس بيايد. ناجي بيك در سال 1285 شمسي با هزينه ميرزا سعيد سلماسي از پاريس به روسيه و از آنجا به تفليس و از تفليس به ديلمقان وارد و مديريت و معلمي مدرسه «سعيديه» سلماس را بر عهده گرفت . پاره اي از درس هاي اين مدرسه به تركي تدريس مي شد. مدرسة سعيديه سلماس اولين مدرسه به سبك نوين در سلماس محسوب مي شود. چاپخانه بسيار مجهزي كه ميرزا سعيد از تفليس خريداري كرده بود توسط انجمن سلماس بر تبريز واگذار گرديدند تا در آنجا در خدمت مشروطه آذربايجان باشد. اين چاپخانه كه « اميد تري » نام داشت در جنگهاي داخلي تبريز لطمه فراوان ديد.
در محرم سال 1325 (مهر/ آبان 1285 شمسي ) انجمن ملي سلماس تحت رياست حاجي پيشناز سلماسي و با عضويت ميرزا سعيد سلماسي ، حبيب آقا ، ميرزا محمود غني زاده ، ميرزا عبدالراق پياميار ، حاج قاسم آقا بابايئف ،
صدر العلما و اكبري و چند نفر ديگر آغاز كار مي كند . در همين زمان نيز مجلس « صلحيه » سلماس در ديلمقان تأسيس مي شود كه به دعاوي مردم سلماس رسيدگي مي كرد . بعدها ميرزا محمود غني زاده سلماسي به رياست عدليه سلماس منصوب مي شود ( سال 1286 شمسي ) . شور و شوق مردم آذربايجان در جانبازي در راه استقلال و حمايت حد و حصري نداشت ولي كارشكني افراد مرتجع مانعي جدي در برابر اين اقدامات محسوب مي شد . در نشرية جريدة ملّي چاپ تبريز به شمارة 36 سال اول 13 ذي حجه 1324 در مكتوبي از سلماس به مستبدين آمده است . « اي آن كساني كه طرفدار استبداد هستيد شما را مخاطب كرده مي گوئيم البته از واقعة غم و اندوز و واقعة جگر سوز طهران كه سر خيل مجاهدين از طايفة جليله علما و سادات بود واقف هستيد كه چه جان نثاريها كردند و چه نوع جهاد في سبيل الله نمودند تا اين ملّت اسير را از زنجير اسارت رهانيدند و اين كم شدة بادِه ذلت را به سر منزل عزت و سعادت رسانيدند . حال شما مي خواهيد كه ريشه خشك شده و استبداد را آبياري نماييد و بيرق ظلم و ستم را بر اندازيد. اوف بر اين اسلاميت شما . بلي از ماست كه بر ماست و حال آتكه سوراخ دعا را گم كرده ايد و اگر نمي دانيد كه اگر هزاره ها و بل كرورها مثل مثل شما بي انصافان طرفداران مستبدان باشند بازهم نايل مقصود نخواهند شد زيرا كه زمان زمان ديگر است طبيعت چشمهاي اهالي را تماماً بينا و گوشهايشان را شنوا كرده است ... خلاصه مقصود از اخطار نامه مختصر آن است كه مشتبه شده از حد خودتان تجاوز ننمائيد و باعث كتكاري نباشد و حكمي خارج از وظيفه ننمائيد الا اسم به اسم نوشته و مفتضحتان مي نمايم .
امضا مجاهد في سبيل الله
موقع تعطيلي مشروطه توسط محمد عليشاه مردم سلماس با تلگرافي اجراي اصول مشروطه توسط شاه را خواستار بودند متن تلگراف انجمن سلماس بدين شرح است « توسط جناب ارودبادي ، حضور مبارك حضرات محترمين ، اعضاي مقدس انجمن ملّي تبريز دامت تأئيداتهم . تأخير وصول قانون اساسي مهيج اهالي گرديده و انقلاب فوق العاده در نظر است . عموماً استدعاي قانون اساسي را نموده و عموم اهالي مجاهد تمام جانفشاني و اقدامات را حاضرند علاج اسكات و تكليف معين فرماييد ، تلگراف ، مجلس شوراي كبري ملي شيد الله اركان مخابره و عرضي شد ، انجمن ملي سلماس «روزنامه انجمن شمارة 85 ، 8 ربيع الثاني 1325 ق ).
با تعطيل مشروطه مستبدين نيز پروبال گرفته و به شرارت مي پرداختند . هر روز از شرارت هاي اكراد در سلماس به تبريز و انجمن ايالتي آذربايجان خبرهايي ارسال مي شد . آذربايجان در جنگ داخلي مي سوخت سلماس نيز بالاخره به بلا گرفتار شد . بدين ترتيب كه اواخر سال 1325 قمري سعيد الممالك براي تنظيم اهداف مشروطيت از تبريز وارد سلماس شده در ديلمقان اقامت نموده و مجاهدين را تشويق مي كرد . وي پس از چندي پس از دادن دستورات لازم با سواره هاي خود به طرف تبريز مراجعت كرد. بعد از حركت او رؤساي مجلس سلماس ، اهالي را فرداً به فرد به مجلس دعوت كرده و براي مشروطه بيعت مي گرفتند هر كس كه قبول مشروطه نمي كرد از شهر تبلعيد مي كردند مثلاً حاجي عباس سلماسي كه قبول مشرذوطيت نمي كرد از سلماس نفي بلد كردند. در انتهاي مجادله ناگاه گلوله اي در رفته و يكي از مجاهدين مجروح شد . مجاهدين سلماس عصباني شده وي را گرفته به دار آويختند همين عمل سبب تشديد خصومات بين استبداد و مشروطه خواهان شد و آشوب ديلمقان و كهنه شهر را فرا گرفت . جمعي از اشرار تفنگ به دست در راهها اذيت و آزار مي نمودند . راهها بسته شد و دروازه هاي ديلمقان بسته مسدود گرديد و و كسي را قدرت نبود از شهر به روستاهاي اطراف برود . مجاهدين ديلمقان نيز شب و روز در برجهاي قلعة ديلمقان مشغول پاسباني بودند . روزي پانصد نفر مسلح از اهالي كهنه شهر براي پراكندن مجاهدين به ديلمقان حمله كردند و در گيري سختي در مي گيرد كه با وساطت بزرگان روستاي « ساورا » آتش اين فتنه و برادر كشي فروكش مي كند ولي مدت دو ماه تمام استراحت به مجاهدين سلماس حرام مي شود و شب روز در حصار شهر كشيك مي دهند . انجمن ايالتي نگران اوضاع سلماس بود .بنابراين تلگراف زير را به سلماس مخابره كردند « جناب حاجي پيشنماز ، مكرر اخبار انجمن نموده و اكيداً مي نويسيم كه هر گاه به مجرد وصول اين تلگراف بانيان اين مفسره و قتل را گرفتند و تسليم حكومت نموديد و نوشته رضايت و اسكات اولياي دم و راپورت گرفتاري جبس مرتكبين به انجمن مقدس رسيد فبها و الا صريحاً مي نويسم كه شخص جنابعالي مسئولا اين قضيه هستيد و مؤاخذة سخت خواهيد شد .
انجمن ايالتي تبريز
ولي آشوب در سلماس ادامه داشت تا اينكه با صلاحديد انجمن تبريز و حسب تلگرافهاي مكرر اهالي كهنه شهر « آقا ميرمحمد تقي آقا » روزپنج شنبه 9 صفر 1326 قمري عازم سلماس شد و بلافاصله به روستاي ساورا دفته و در آنجا رؤساي دو طرف حاظر و بعد از مجادله و مشاجرة طولاني صلح و صفا در سلماس برقرار شد و با اين حال هر از چندي دوباره جمعي از كهنه شهريان كه با مشروطه همراه نبودند به روستاي اهروان ريخته و اموال و دارايي مردم آنجا را غارت نمودند و مردم اهروان نيز به ديلمقان پناهنده شدند و كسي ياراي دفع شر از منطقة سلماس را نبود.
در اواخر سال 1326قمري جمعي از اهالي سلماس به وان عثماني رفته و اعزام گروهي از عسگرهاي عثماني را براي حفظ و حراست از اموال خويش خواستار شدند .اوايل بهار 1287 شمسي دويست نفر از قواي عثماني از حدود وان به قلعة ديلمان وارد و به گرمي از سوي اهالي شهر مورد استقبال قرار گرفته و با طبل و ناي به عزّت و احترام تمام داخل شهر نمودند . در اين موقع مشروطه خواهان همه در گوشه و كنار منزوي شده و اختلاف دسته هاي مختلف مرتفع گرديد.
اواخر سال 1326 قمري سعيد الممالك از طرف انجمن تبريز به حكومت خوي و سلماس انتخاب شد . وي با چند سواره وارد ديلمقان شده و از هر طرف مجاهدين را دور خود جمع نمود تا اينكه شبي به قواي عثمان مقيم سلماس شبيخون زده چهار سرباز عثماني را كشت و سه نفر را زخمي كردند و سپس از شهر گريختند. نزديك طلوع نيز مجاهدين نيز از ديلمقان فرار كردند . اهالي ديلمقان در انجمن گرد آمده و با تقديم نامه اي به كنسولگري عثماني از واقعة فوق اظهار تأسف و عذرخواهي نموده و ناخشنودي خود را از اقدامات
سعيد الممالك پديد آورندة حادثة مذكور اظهار نمودند و بلافاصله مورد موافقت سر عسگر عثماني قرار گرفت و غائله ختم شد . به گزارش مخبر روزنامة ترقي چاپ باكو يعني محمد امين رسول زاده كه بعداً اولين رئيس جمهور آذربايجان شد خواهش اهالي سلماس تا تعيين حاكم سلماس از طرف دولت ، شهنبدر عثماني شهر را اداره خواهد كرد.
با تعيين عين الدوله به حكومت آذربايجان و سپهدار تنكابني به سمت رئيس كل قشون آذربايجان مشروطه در آذربايجان سير قهقرايي پيدا كرد و جنگهاي داخلي تبريز شروع شد. حكومت ماكو ، خوي و سلماس به سردار ماكو « اقبال السلطنه » تفويض شد و وي نيز « حسام ديوان » را به حكومت سلماس فرستاد و سواران سردار ماكو در شهر ديلمقان به جگون در آمدند . اكثر مشروطه خواهان سلماس از شهر مهاجرت كردند؛ ميرزا سعيد سلماسي به استانبول رفته و در آنجا به مبارزات خود ادامه داد ، حاجي پيش نماز سلماسي به قره باغ رفت و
بعضي ها نيز در منازل خود ماندند . حسام ديوان پس از تصرف ديلمقان انجمن سلماس ، مجلي صلحية سلماس را تعطيل و دستور تعطيل و غارت مدرسه سعيديه را صادر كرد و بعدها اموال اين مدرسه سر از از بازارهاي خوي و ماكو در آورد. ناجي بيك و معلمان اين مدرسه دستگير و زنداني شدند و شخص ناجي بيك به اعدام محكوم شد ولي كنسول عثماني در خوي او را آزاد كرده و به استانبول فرستاد . سواران حسام ديوان ماكويي پول هاي گزافي از اهالي سلماس مي گرفتند و به عناوين مختلف آنان را مورد آزار و اذيت قرار مي دادند ولي اين امر ديري نپائيد و به همت مردم تبريز ، تبريز پيروز شد و مستبدين به تدريج عقب نشيني كردند .23 آبان 1287 شمسي مجاهدين سلماس به رهبري حاجي پيش نماز سلماسي به ديلمقان حمله كرده و از آنجايي كه شهر در تصرف
سواره هاي حكومت بود و قالا قاپي هاي ديلمقان كاملاً مسرور بود از محل ورود آب به داخل شهر آمدند و صداي شليك تفنگ از هر طرف بلند شد.
مشروطه خواهان ديلمقان كه قبلاً از حملة پيشنماز مطلع شده بودند نيز به ياري وي آمده و چند نفر از سواره هاي ماكو را به قتل رسانيدند ، حسام ديوان با وحشت و اضطراب از خواب برخاسته و در تاريكي شب اموال و اشيا را گذاشت خود و عيالش سوار بر اسب برهنه به طرف ماكو فرار نمودند . حيدر خان امير تومان و حميد السلطنه پسر سردار ماكو كه مأمور محافظت از قلعة ديلمقان بود نيز ديلمقان را رها كرده بدين ترتيب شهر به تصرف مشروطه خواهان در آمد و دوباره انجمن در سلماس برقرار شد.
اقبال السلطنه سردار ماكو چون از تصرف سلماس توسط مشروطه خواهان آگاهي يافت سپاهي از ماكو به سر كردگي عزو خان و همراهي اسماعيل سيميقو
SIMITGO به سه هزاز سواره و پياده به سلماس فرستاد . نعمت الله خان ايلخاني (نمو خان) نيز با 500 سوار ميلان به آنها پيوست . مجاهدين سلماس چون خبر حملة قواي استبداد را شنيدند به سركردگي حاجي پيش نماز سلماسي
به همراه جمعي از مجاهدين باكو و تفليس به طرف خوي حركت كردند و در نزديكي روستاي اوربان با قواي استبداد به مقابله نمودند كه شكست خورده به طرف قلعة ديلمقان پناهنده شدند . عزوخان نيز سرمست از پيروزي به غارت مغانجوق و سره مئريك پرداخته ، به طرف كهنه شهر ملك شخصي محمد عليشاه قاجار حركت نمود و كهنه شهر مركز اردوي استبداد گرديد. هر روز چند توپ به ديلمقان شليك مي شد اهالي ديلمقان نيز در مقابل حملة عزوخان مقاومت كرده و توپ كهنه را بر روي برجها كشيده و يك شبانه روز مشغول جنگ بودند تا اينكه خبر رسيدن قواي كمكي به فرماندهي نوراله خان يكاني و قوچعليخان به سلماس رسيد و شبانه عزوخان به ماكو عقب نشست . خبر محاصره ديلمقان ، انجمن تبريز را وادار به ارسال قواي كمكي به سلماس نمود ولي اين قواي وقتي رسيدند كه جنگ خانمه يافته بود .
از آن سو حيدر خان عمو اوغلي نيز كه از طرف فرقة اجتماعيون – عاميون مركز پاكسازي خوي از ضد انقلابيون شده بود مأمور ساماندهي اوضاع خوي شد . سلماس در دسن مجاهدين بود و اطراف خوي در استبداد . درگيري هاي روزانه مجاهدين و مستبدين در خوي مردم آذربايجان را نگران كرده بود تا اينكه مجاهدين آذربايجان تصميم به آزادي خوي گرفتند . ميرزا سعيد سلماسي كه به تازگي از استانبول بازگشته بود با تعدادي از جوانان عثماني عضو فرقة اتحاد و ترقي عثماني به فرماندهي خليل پاشا عموي ائور پاشا وزير جنگ عثماني به كمك آزاديخواهان و مجاهدين خوي آمده و سپس تصميم به گشودن راه خوي به تبريز گرفتند در 18 اسفند 1287 شمسي در جنگي ما بين مجاهدين مشروطه خواه مركب از آذربايجانيان و عثماني ها و مستبدين مركب از قشون سردار ماكو و اكراد عشاير ، متأسفانه ميرزا سعيد سلماسي شاعر ، ژورناليست ، آزاديخواه ، باني شعر نو در آذربايجان و ملل شرق (زبان فارسي) ، باني اولين مدرسه سبك نوين در سلماس ، عضو انجمن مشروطة‌ سلماس ، باني اولين كتابخانه عمومي سلماس
باني اولين صندوق خيرية‌ سلماس ، باني اولين قرائتخانه عمومي سلماس در سن 21 سالگي در كمال نا باوري به شهادت رسيد و عموم آزاديخواهان آذربايجان و عثماني را متأثر نمود ، شهادت وي در روزنامه هاي آذربايجان و عثمان بازتاب فراواني داشت . پس از چندي قشون سردار ماكو عقب نشيني كرده و بحران خوي فرو نشست.
در سلماس موقعيت مجاهدين مستحكمتر شد و كار به جايي رسيد كه حاجي پيشنماز سلماسي تصميم به كمك به تبريز نمود و از سلماس به گونئي حمله كرد و در 25 اسفند 1287 شمسي آنجا را متصرف شد . در تبريز در كوران جنگ داخلي اميد فراواني به قشون سلماس داشتند و عليرغم تلاش فراوان حاجي پيشنماز سلماسي قشون سلماس نتوانست از گونئي گام فراتر نهد تا اينكه در 19 ارديبهشت 1288 شمسي قشون روس به بهانة آزاد كردن راه آذوقه تبريز و نجات مردم از قحطي به آذربايجان حمله كرده و تبريز را متصرف شدند . در سلماس قواي مشروطه حاكم بود و مايل به اقدام عليه روسها بود ولي شرايط منطقه اجازة آنرا نمي داد . روسها در عاشوراي سال 1290 (دي ماه) با به دار كشيدن
ثقه الاسلام و دهها مجاهد نامي تبريز خوي ناپسند خود را نشان دادند و مجاهدان تبريز را ترك كرده و به سلماس آمدند (10 دي 1290 شمسي). در سلماس بود كه تلگرافي از تبريز رسيد مبني بر اينكه چهار هزار سالدات روس به طرف سلماس در حركتند بنابراين مشروطه خواهان سلماس را ترك كرده به تهران رفتند و بلوري ، اسدآقا ، امير حشمت ، احمد زاده دهقان ، غني زاده و پياميار (حدود بيست نفر) به استانبول رفتند و تا شروع جنگ جهاني اول در آنجا مانده بعدها با قشون عثماني به آذربايجان برگشتند .چند روز بعد سالداتهاي روس ديلمقان را تصرف كرده و بساط آزاديخواهي به كلي از سلماس بر چيده شد .
منابع :
1. سلماس در مسير تاريخ و فرهنگ آذربايجان ، توحيد ملك زاده -1378.
2. مشاهير سلماس – محمد رضا مهر زاد صدقياني – 1378.
3. ياداشاهاي ملا اسماعيل نجفي .
4. مجموعه روزنامه هاي انجمن ، دو جلد .

انقلاب مشروطيت در سلماس

2006-06-09T09:45:00.000+03:30

آذربايجانين قوجامان ائولادي محمد علي فرزانه

2006-06-09T09:43:00.000+03:30

‏2006‏/06‏/09
آذربايجانين قوجامان ائولادي محمد علي فرزانه

دكتر توحيد ملك زاده ديلمقاني
tohidmelikzade@yahoo.com

ايللر اونجه دكتر نطقي نين وفاتي موناسبه تيله بير مقاله ده بئله يازديم:
آدام وار كي اونون اولومونه ساده جه عائله سي كدرله نير و اؤزولور/ آدام وار كي اونون اؤلومونه بير كند و يا شهر كدر له نير. آدام وار كي اونون اؤلومو بير خالقي بير ميللتي سارسيدير، غم ايله بؤرؤيور/ نئچه گون اول وفات ائده ن دكتر محمد علي فرزانه ده بو كيمي تادير و آز تايي اولان مودريك اينسان لاردان بيريسي دير. اونون انادان اولما گونلري آذربايجان تاريخينين ان حاديثه لي و چالخانتيلي گونلري ايله مصاديف ايدي: پهلوي سولاله سي اليله آذربايجان دا فارس لاشتيرما سياستي باشلانماسي. گنج ليگي ده گينه آذربايجانين چالخانتيلي ايللرينه يعني آذربايجان دموكرات فرقه سينين قورولوپ حوكومت قور ماسينا توش گلدي. فرزانه ائله بو قارانليق ايللرده پهلوي لر الي ايله يوخ اولمايا محكوم اولان آذربايجان ادبياتي ايله مشغول اولور.نه خوش كي خالقيميزين ادبيات آدرسي ني ان دوزگون وساغلام اولاراق تثبيت ائدير و ايلك دعفه اولاراق شاهنامه و گولوستان د ئييل توركلرين شاه اثري و بابالاريميزين ايتگين ميراثي ده ده قوقودو آذربايجان جوان لارينا تانيدير. فرقه داغيلاندان سونرا شاه محكمه سينده اونون سوچلاريندان بيريسي بو نهنگ كيتابين تانيتيمي اولموشدور. محمد علي فرزانه آذربايجان توركجه سينين دوشمانلارينا جواب اولارق ديليميزين گرامري ني يازيپ اونلارا ثبوت ائتدي كي بيزيم ديليميز نه اينكي ياد ديللرده ن هئچ ده اسگيك ده ييل بلكه ياپي باخيمدان دونيا ديللرينين ان گراماتيك ديللرينده ن بيريسيدير. اونون فولكلور دا ايسه الي وارايدي. خالقيميزين ميراثي ساييلان فولكلور خزينه ميزين باياتي بولومونو ان سانباللي بيچيمده آراشتيريپ وچاپ ائتدي. نه يازيق كي ياد اولكه لرده اونون خاطيري داها عزيز ايدي. اونون علمي چابالاري نتيجه سينده اسكانديناويا اؤلكه لري فرزانه ني مملكت لرينين فخري يازارلار بيرليگي نه قبول ائتسه لر ده اوز دوغما مملكتينده اونا مكمل شكيلده فعاليت ساحه سي ياراديلمادي و نهايت مملكتي ترك ائتمه گه مجبور اولدو. بورادا اونون حيات يولداشي اولان اختر خانيم دان سوز ائتمك هئچ ده يئر سيز ده ييل. فرزانه عائيله سي ايله اوتوروپ دورانلار محمد علي فرزانه نين يانيندا هميشه اونون حيات يولداشي اختر خانيمي گوروردولر. دوكتور فرزانه نين قايغي لارينين بويوك قيسميني اوستونه الان بو زحمتكش آناميز دوكتورون ال يازمالاريني سهمانلايان و اونلاري دوزگون رئداكته ائده ن اولموشدور .بو خانيمدان تشكور ائتمك هر بير آذرباجانلي نين وظيفه سي دير.
من بو كدرلي حاديثه ني آذربايجان خالقي نا و فرزانه عائله سينه باش ساغليغي وئريب آذربايجانيميزده داها چوخ فرزانه لرين بويا باشا چاتمالارين ايسته ييره م. يئري بهشت اولسون.

به مناسبت يك صدمين سالگرد تاسيس اولين مدرسه به سبك نوين در سلماس

2006-06-09T09:40:00.001+03:30

به مناسبت يك صدمين سالگرد تاسيس اولين مدرسه به سبك نوين در سلماس

دكتر توحيد ملك زاده ديلمقاني
tohidmelikzade@yahoo.com
ميرزا سعيد سلماسي( شهادت 1287 شمسي در سن 21 سالگي ) كه از جمله مشاهير سرشناس سلماس و آذربايجان به شمار مي آيد باني اقدامات فرهنگي بسيار ارزشمندي در سلماس و آذربايجان مي باشد كه امسال يك صدمين سالگرد تاسيس اولين مدرسه به سبك نوين در سلماس توسط ميرزا سعيد خان سلماسي مي باشد .
پس از اعلان مشروطيت توسط مظفرالدين شاه قاجار، ميرزا سعيد سلماسي از طريق استانبول به اوروپا و کشور فرانسه مسافرتي نمود و درباره اوضاع فرهنگ و پيشرفت رو به تزايد آنان در عرصه هاي علم و ادب و سياست مطالعاتي نموده و در پاريس چندي اقامت مي نمايد. در همين حين در پاريس با مردي اديب و فاضل به نام عمر ناجي که از جمله بزرگان مشروطه خواهان عثماني بود آشنا ميشود و ناجي بيگ را تشويق به عزيمت به آذربايجان و تأسيس مدرسه اي به سبک علمي و اروپايي در سلماس مي کند. عمر ناجي يا ناجي بيگ به چند دليل اين پيشنهاد را مي پذيرد:
اولاً: وي از بزرگان حزب اتحاد و ترقي عثماني بوده از شهر سالونيک به فرانسه گريخته و اقدامات خود را از شهري دور از عثماني دنبال مي کرد.
ثانياً: وي هميشه تحت تعقيب مأموران خفيه سلطان عبدالحميد بود و بيم آن مي رفت هر آن در پاريس شکار شود.
ثالثاً: علاقه سرشار وي به توسعه علم و تمدن و فرهنگ مثال زدني بود.
رابعاً: آذربايجان نزديکترين نقطه به عثماني و مکاني تقريباً امن براي فعاليتهاي سياسي بود.
بنابراين«ناجي بيگ»در اواخر سال 1907 ميلادي و به نظرمان پائيز سال 1285 شمسي با اقدامات ميرزا سعيد سلماسي تصميم به مهاجرت به سلماس گرفت.
ميرزا سعيد سلماسي در طي اقامت در پاريس دست بکار شده و با صرف هزينه هاي فراوان پاسپورت جعلي به نام ناجي بيگ تهيه کرد و با نام مستعار وي را از فرانسه به شهر پطرزبورگ در روسيه و سپس به تفليس آورده و با همکاری دوستان روشنفکران در آن سوی ارس ، ناجي بيگ به سلامتي از مرز جلفا گذشته وارد سلماس شد.
در آن موقع در سلماس انجمن مشروطه خواهان برپا شده بود و روحاني مبارز حاجي پيشنماز سلماسي با درايت تمام زمام امور سلماس را در دست داشت. ورود ناجي بيگ به سلماس با استقبال انجمن و مردم ديلمقان مواجه شد و از همان روزهاي آغازين ورود ناجي بيگ به سلماس، ميرزا سعيد سلماسي ساختمان حسينيه يا عماراتي را به عنوان اولين مدرسه به سبک نوين در سلماس خريداري کرده و مديريت اين مدرسه را به ناجي بيگ سپرد. ناجي بيگ نيز با هزينه ميرزا سعيد سلماسي :
اولاً: اونيفورم هاي زيبا و متحد الشکل با علايمي متحد الشکل تهيه نموده.
ثانياً: حدود 40 نفر از دانش آموزان ديلمقان را جهت تحصيل در مدرسه جذب نمود.
ثالثاً: صندوقي با سرمايه ميرزا سعيد جهت پرداخت حقوق کارمندان و شاگردان بي بضاعت ديلمقان تأسيس نمود.
رابعاً: معلميني از سلماس و تبريز استخدام کرد،نظير ملااسماعيل نجفي،ميرزا احمد بصيرت تبريزي و محمد قلي ميرزا و ...
خامساً: به همت ميرزا سعيد سلماسي اولين هيئت علمي سلماس تحت عنوان ((هيئت معارف سلماس))با عضويت ميرزا عبدالرزاق پياميار،عبدالصمد اسماعيل زاده،علي محمد جواد زاده،حاج محمدرضا صيرفي زاده و علي دائي تأسيس نمود.
هيئت معارف اسلامي در اولين جلسه خود به پاس زحمات و تحمل هزينه هاي گزافي که از طرف ميرزا سعيد خان سلماسي صورت گرفته بود نام اين مدرسه را ((سعيديه))انتخاب کرد.
مدرسه سعيديه اولين مدرسه به سبک نوين سلماس بود که با کادر علمي توانال و مديريت و هدايت قوي اديبي از عثماني و با روشي اورپايي و حمايت مادي و معنوي فرهنگ دوست ثروتمند ميرزا سعيد سلماسي در عماراتي زيبا در ديلمقان تأسيس شد. بعدها شاگردان اين مدرسه جزو بزرگان فرهنگ و ادب آذربايجان گرديدند. (ساختمان مدرسه دو طبقه بود و عکس منحصر بفردي از آن باقيست که در کتاب آمده)
پس از درگذشت مظفرالدين که فرمان مشروطه را صادر کرده بود به دنبال استبداد صغير و به توپ بسته شدن مجلس شوراي ملي در تهران توسط محمدعليشاه تهاجم به آذربايجان آغاز شد. سلماس نيز معروض هجوم وحشيانه اردوي استبداد قرار گرفت و مشروطه خواهان هرکدامن به سمتي پراکنده شدند. ميرزا سعيدسلماسي به استانبول رفت، حاجي پيشنماز سلماسي و بلال آقا کهنه شهري به تبريز رفتند و ديلمقان در اختيار مستبدين قرار گرفت و سردار ماکو به حکومت ماکو، خوي و سلماس منصوب شد و اردوي مستبدين وارد ديلمقان شده(1287 شمسي) و ناجي بيگ و کل هيئت معارف سلماس را دستگير و تحت نظر به خوي فرستاد.
طرز دستگيري و انتقال ناجي بيگ به خوي جالب بود و چنين برخوردي کينه عميق مستبدين را با علم و دانش و پيشرفت و تنوير افکار را بيان مي کند نقل مي کنند:
مستبدين ناجي بيگ را پس از دستگيري رو به پشت سوار الاغ کرده و پس از گرداندن در کوچه بازار ديلمقان روانه خوي نمودند.
در خوي عزوخان خواهرزاده سردار که در قساوت و خونريزي مشروطه خواهان شهره عام و خاص بود طبق معمول وي را به اعدام محکوم نمود ولي شهبندر خانه عثماني در خوي با اعلام اينکه وي تبعه عثماني بوده و اعدام وي عواقب سوئي در پي خواهد داشت مانع از اعدام ناجي بيگ شد. وي پس از آزادي به استانبول رفت.گفتني است يکماه پس از کودتاي محمد عليشاه در عثماني مشروطه اعلام شده بود و طرفداران حزب اتحاد و ترقي دست اندرکار امورات مملکت شده بودند.
بدين ترتيب اولين دوره مدرسه سعيديه با دو سال فعاليت تمام شد.

ب)دوره دوم مدرسه سعيديه:
پس از مقاومت مشروطه خواهان آذربايجان و خلع محمدعليشاه از سلطنت، مدرسه سعيديه دوباره داير و مديريت دبستان به عهده ميرزا رضاي سلماسي گذاشته شد.
ميرزا رضاي سلماسي که از معاريف آن دوره سلماس بود به تدريج نظام مدرسه را سامان بخشيد و شاگردان مدرسه را جمع آوري نمود و شروع به کار کرد. پس از ميرزا رضا سلماسي، ميرزا حسن رشديه که از معاريف برجسته تبريز و آذربايجان و صاحب اولين کتاب درسي براي ترکان به نام ((آناديلي)) بود مدير مدرسه سعيديه شد. دو سال فعاليت مدرسه با ورود قواي روس به آذربايجان و در اواخر زمستان 1290 شمسي با ورود انها به ديلمقان به اتمام رسيد و تمام فعالين و مشروطه خواهان سلماس همراه با مجاهدين تبريزي به عثماني پناهنده تبريزي به عثماني پناهنده شدند.
ج)دوره سوم مدرسه سعيديه:
با شروع جنگ جهاني اول،قواي عثماني با پيشتازي مشروطه خواهان آذربايجاني به آذربايجان آمده و قواي روس از آذربايجان اخراج به تدريج نظام اجتماعي- فرهنگي آذربايجان سر و سامان گرفت.
در ديلمقان نيز مديريت مدرسه سعيديه به ميرزا ابوالحسن خان شبستري واگذار گرديد و معلميني چون ميرزا ستار تبريزي، ميرزا حسين خان افتخار و ملااسماعيل نجفي جهت تدريس به مدرسه سعيديه دعوت شدند.
فعاليت فرهنگي اين مدرسه تا اواخر سال 1296 و اوايل سال 1297 شمسی که سلماس به تصرف جيلوها و ارامنه مسلح درآمد ادامه داشت و با تصرف ديلمقان در سال 1297 توسط مسيحيان و جيلوها ی مهاجم ، ميرزا ابوالحسن خان شبستری مدير مدرسه سعيديه و ميرزا حسين خان افتخار و جمع کثيری از شاگردان و نو آموزان مدرسه سعيديه قتل عام و بنای ساختمان سعيديه هدف توپ جيلوها قرار گرفت و نابود شد و بدين ترتيب دور سوم مدرسه تمام می شود .

د) دوره چهارم مدرسه سعيديه :
پس از حادثه جيلولوق ،مدرسه سعيديه (البته تنها نامی از اين مدرسه بر جای مانده بود ) توسط مرحوم عبدالرزاق خان پياميار دوست ديرين ميرزا سعيد اداره می شد . در حادثه سيميتقو و کشتار اهالی سلماس توسط اکراد ، عبدالرزاق پياميار و جمعی کثير از اهالی سلماس به تبريز مهاجرت کرده و مدرسه تعطيل می شود .

و) دوره پنجم مدرسه سعيديه :
پس از استقرار آرامش در آذربايجان و سلماس و سرکوب اکراد سيميتقو، در سال 1301 شمسی مدرسه به مديريت ميرزا احمد خان ثريا افتتاح شد و پس از چندی نام مدرسه به دبستان پهلوی تغيير می کند .
در سال 1302 مرحوم پياميار که در تبريز به سر می برد از طرف فرهنگ آذربايجان به رياست فرهنگ سلماس انتخاب می شود و با مساعی ايشان در سال 1307 نام سعيد بر روی مدرسه دخترانه ای که در سلماس تاسيس شده بود گذاشته می شود .

پس از زلزله سال 1309 و تاسيس شهر جديد سلماس نام ميرزا سعيد سلماسی در مدرسه دخترانه بنام سعيد تثبيت می شود که متاسفانه اوايل انقلاب اسلامی دوباره نام سعيد از تابلوی مدرسه بناحق و بی هيچ دليل منطقی حذف می شود . جا دارد مسئولين آموزش و پرورش سلماس با احياء نام سعيد سلماسی بر روی مدرسه ای ،نام و يآد وی را در خاطره ها زنده کنند . و شورای شهر می بايستی خدمات اين قهرمان و مبارز راه آزادی نام او را درقالب ميدان يا خيابان يا ... زنده کند تا مردم سلماس تکيه گاه فرهنگی خود را بهتر و بيشتر بشناسند .

به مناسبت يك صدمين سالگرد تاسيس اولين مدرسه به سبك نوين در سلماس

2006-06-09T09:40:00.000+03:30

نظر سنجي از دانشجويان دانشگاه آزاد سلماس ترم بهار 1385

2006-05-23T16:17:00.000+03:30

تعداد 105 نفر . در هر نظر سنجي هر دانشجو چندين مورد ذكر كرده اند

1- شيوه تدريس استاد عالي ، استاندارد و مدرن 57 مورد ذكر شده است.
2- احساس خستگي نكرديم 4 مورد ذكر شده است.
3- اخلاق خوب استاد 9 مورد ذكر شده است.
4- محيط با نشاط كلاس 9 مورد ذكر شده است.
5- صميميت با دانشجو كه در اساتيد ديگر ديده نمي شود13 مورد ذكر شده است.
6- مفيد و جالب بودن استفاده از سايت كامپيوتري و نرم افزارهاي مربوطه 32 مورد ذكر شده است.
7- مختص و مفيد بودن كلاس 7 مورد ذكر شده است.
8- اكتفا به جزوه شود 2 مورد ذكر شده است.
9- فكر پروژه خوب بود 1 مورد ذكر شده است.
10- كسب حد اقل نمره 40 حذف شود 5 مورد ذكر شده است.
11- زياد بودن حجم كتاب 2 مورد ذكر شده است.
12- اعلام نتايج از اينترنت عالي بود 3 مورد ذكر شده است.
13- سخت گيري در كلاس بد است و درد سر ساز 5 مورد ذكر شده است.
14- تشكر از تشويق كردن به مطالعه 2 مورد ذكر شده است.
15- جاي گردش علمي خالي بود 13 مورد ذكر شده است.
16- درباره زلزله اطلاعات خوبي كسب كرديم 3 مورد ذكر شده است.
17- پروژه ما را اذيت كرد 3 مورد ذكر شده است.
18- درخواست افزايش سئوالات پايان ترم 4 مورد ذكر شده است.
19- تشكر از تشويق به استفاده از اينترنت و كامپيوتر 12 مورد ذكر شده است.
20- افزايش زمان ارائه پروژه به زمان امتحان 2 مورد ذكر شده است.
21- درخواست ارائه پروژه در كلاس 2 مورد ذكر شده است.
22- احساس دانشجو بودن در كلاس شما 3 مورد ذكر شده است.
23- كلاس را جدي بگيريد 1 مورد ذكر شده است.
24- انتقاد از عدم ارائه 1 جزوه مورد ذكر شده است.
25- تقدير از نظم استاد و حضور به موقع در كلاس 14 مورد ذكر شده است.
26- دوست داشتن شما مانع از انتقاد كردنتان مي شود1 مورد ذكر شده است.
27- آيا مطالب گفته شده كافي بود 1مورد ذكر شده است.( جواب " تمام سرفصلها رعايت شده است )
28- در كلاستان دلهره نداشتيم 1 مورد ذكر شده است.
29- از معلومات زيادتان متحير شدم 1 مورد ذكر شده است.
30- چند مرحله اي بودن امتحان خوب است 1 مورد ذكر شده است.
31- فكر نظر سنجي از دانشجويان عالي بود 1 مورد ذكر شده است.
32- ترغيب بچه ها به كار هاي فوق برنامه 2 مورد ذكر شده است.
33- درخواست اختصاص 3 نمره پروژه به فينال 1 مورد ذكر شده است.
34- صدا كردن بچه ها با اسم كوچ خوب بود 1 مورد ذكر شده است.
35- امتحان را راحت بگيريد و با ارفاق اصلاح كنيد 5 مورد ذكر شده است.
36- امتحان را از جزوه بدهيد 2 مورد ذكر شده است.
37- درس زندگي از شما ياد گرفتيم 2 مورد ذكر شده است.
38- از صميميت بيش از اندازه با دانشجويان خودداري كنيد 1 مورد ذكر شده است.
39- اول صبح كلاس تشكيل ندهيد 1 مورد ذكر شده است.
40- با صداي بلند نخنديد 1 مورد ذكر شده است.
41- بعضا برخورد صحيحي با دانشجويان نداشتيد 1 مورد ذكر شده است.

salmas

2006-05-22T22:19:00.000+03:30

زلزله خيزي اورميه

2006-05-22T22:17:00.000+03:30

گزارش دوم پروژه زلزله خيزي اورميه

علت به وجود آمدن گسل درياچه اورميه

گسل تبريز يك گسل امتدادي راست لغز است كه از كوههاي زنجان – سلطانيه در ايران تا كوه‌هاي آرارات در تركيه تداوم دارد و در طول اين گسل در فاصلة بستان آباد تا سلماس پديده‌هاي ژئوفيزيكي متنوعي دارد كه شامل جابه‌جايي و قطع شدگي آبراهها، اختلاف ارتفاع و ايجاد پرتگاه گسلي، درة گسلي، چشمه‌هاي گسلي ، آبهاي زاينده و استخرهاي طبيعي و درياچة اروميه است. اين درياچه مهمترين پديدة حاصل از گسل تبريز مي‌باشد.

جدول(1): فهرست زلزله‌هاي رخ داده با بزرگي بيش از 5 در پهنه تبريز-درياچه اروميه
تاريخ زمان وقوع مختصات و مركز ژرفاي كانوني (كيلومتر) بزرگا Mw گسل
زمين لرزه‌اي مرجع پهنه رود مركزي
858 N100/38 E300/46 0/6 Amb تبريز
04/11/1042 18 N100/38 E300/46 6/7 Amb تبريز
25/07/1135 N100/36 E900/45 1/6 Amb كردستان
13/08/1135 24 N100/36 E900/45 4/6 Amb كردستان
07/11/1304 24 N500/38 E500/45 7/6 Amb تبريز
1593 N800/37 E500/47 1/6 Amb سراب
05/02/1641 18 N900/37 E100/46 8/6 Amb دهخوارقان
12/03/1717 06 N100/38 E300/46 9/5 * Amb تبريز
26/04/1721 07 N900/37 E700/46 7/7 * Amb تبريز
08/01/1780 24 N200/38 E000/46 7/7 Amb تبريز
/10/1786 18 N300/38 E600/45 3/6 Amb مرند
18/04/1843 08 N700/38 E900/44 9/5 Amb خوي
04/07/1880 N500/36 E500/47 6/5 Amb گروس
03/05/1883 12 N900/37 E20/47 2/6 Amb
24/02/1900 00:30 N450/38 870/44E 4/5 Amb خوي
09/01/1905 06:17 N000/38 E000/46 2/6 Amb
06/05/1930 07:03:22 N150/38 E750/44 33 5/5 BER سلماس
(پيش لرزه)
06/05/1930 22:34 N00/37 E680/44 2/7 * Amb سلماس
22/02/1934 08:07 760/38N E940/45 92 1/6 Amb
05/05/1958 05:21:46 N500/36 E500/45 5/5 MOS
10/02/1965 16:09:53 N660/37 E090/47 45 0/5 ISC عليخلج
14/03/1970 01:51:50 N597/38 E707/44 23 3/5 NEIC بدلان
25/10/1970 11:22:20 N769/36 E129/45 19 5/5 NEIC پسود
18/12/1980 12:34:20 N009/36 E670/44 33 8/5 NEIC
جدول (2): فهرست زلزله‌هاي رخ داد در پهنه لرزه زمين ساختي مراغه
تاريخ زمان وقوع مختصات و مركز ژرفاي كانوني (كيلومتر) بزرگا Mw مرجع پهنه رود مركزي
05/02/1641 18 N900/37 E100/46 8/6 Amb دهخوارقان
05/05/1958 05:21:46 N500/36 E500/45 5/5 MOS
28/11/1969 01:29:20 N720/36 E175/45 16 7/4 NEIC
25/10/1970 11:22:20 N769/37 E129/45 19 5/5 NEIC پسوه
23/07/1981 14:07:20 N314/37 E257/45 33 6/4 NEIC
14/09/1981 12:03:50 N067/37 E276/45 43 5/4 NEIC
09/10/1981 01:36:10 N195/37 E385/45 33 7/4 NEIC
10/06/1982 04:17:30 N040/37 E109/45 33 6/4 NEIC
28/10/1984 22:03:60 N017/37 E297/45 33 6/4 NEIC
11/05/1986 07:29:20 N038/37 E283/45 33 6/4 NEIC
04/06/1988 03:09:10 N954/36 E294/45 45 8/4 NEIC
05/07/1991 13:52:30 N727/36 E219/45 11 8/4 NEIC
13/03/1922 19:30:40 N705/36 E207/45 33 9/4 NEIC
25/05/1993 18:38:25 N557/37 E961/45 33 1/4 NEIC
Mw برابر با Mw براي آنها گزارش شده است. در غير اين صورت، برابر با Ms براي زلزله‌هاي بيش از M=6 و برابر با mb براي زلزله هاي با بزرگاي كوچكتر يا مساوي M=6 در نظر گرفته شده است.
متوسط است و از نظر بزرگاي جنبش نيز نسبت به زمين لرزه‌هاي پهنة گسل شمال تبريز در ردة دوم قرار مي‌گيرد. با توجه به بررسيهاي لرزه خيزي حداكثر بزرگا در پهنة شمال تبريز 7/7 و در پهنة درياچة اروميه 8/6 مشاهده مي‌گردد.
پارامترهاي لرزه خيزي
براي محاسبه پارامترهاي لرزه خيزي در اين ناحيه، از زمين لرزة رويداد در پهنة زمين ساختي مراغه (جدول3) و الگوريتم كيكو نسبت به محاسبة بزرگاي بيشينه استفاده گرديد. در تحليل كيكو 14 زمين لرزه پس از حذف پس لرزه‌ها وارد شده است (جدول 3).

جدول(3): نتايج حاصل از اعمال روش كيكو در پهنه لرزه زمين ساختي مراغه
تاريخ رويداد بزرگا (با در نظر گرفتن عدم قطعيت)
05/05/1958 2/5 8/5
28/11/1969 4/4 0/5
25/10/1970 3/5 7/5
23/07/1981 4/4 8/4
14/09/1981 3/4 7/4
09/10/1981 5/4 9/4
10/06/1982 4/4 8/4
28/10/1984 4/4 8/4
11/05/1986 4/4 8/4
04/06/1988 7/4 9/4
05/07/1991 7/4 9/4
13/03/1992 8/4 0/5
25/05/199 0/4 2/4

بزرگاي بيشينة مشاهده شده در اين جدول مربوط به زلزله دهخوارقان – تبريز مي‌باشد. بر اساس اين محاسبه با تعيين بزرگاي آستانه براي دورة بازگشتهاي متفاوت، بزرگاهاي مختلف محاسبه و در شكل (6) مشخص شده است. به عنوان مثال، به ترتيب براي دورة بازگشتهاي 50 ، 75 و 475 سال بزرگاي 5/5 و 7/5 و حدود 4/6 محاسبه شده است. بزرگاي پيشينه نيز بر اساس اين روش محاسبه شده است. در دوره بازگشتهاي مختلف احتمال رويداد هر بزرگا در شكل (7) مشاهده مي شود.

6- تحليل راستاي بردار لغزش در پهنه سهند - درياچه اروميه
با توجه به شكلهاي (1 ، 2 و 3) روندهاي بنيادي موجود در پهنه شمال باختري ايران، خاور تركيه،‌ قفقاز در شمال درياچه اروميه،‌ درياچه وان در خاور تركيه و باختر قفقاز كوچك با يكديگر تلاقي مي نمايند.

شكل (6): دوره بازگشت بزرگا براي پهنه لرزه زمين ساختي مراغه با استفاده از روش كيكو(7)

شكل (7): احتمال رويداد بزرگا براي دوره بازگشتها و بزرگاهاي مختلف در پهنه لرزه زمين ساختي مراغه و ارائه نتايج به روش كيكو (7)

(شكل 2) . نكته قابل توجه در اين شكل وجود ساز و كارهاي راستالغز راستگرد از پهنه گسل آناتولي شمالي تا پهنه گسلي شمال تبريز و مشاهدة چنين سازو كاري از پهنه گسلة زاگرس تا روندهاي شمالي جنوبي پيرامون درياچه اروميه، پيوستگي ساز و كار راستالغز چپگرد از پهنه گسل آناتولي خاوري و شمال خاوري تا سيستم خطواره هاي دهخوارقان تبريز (شكل 3) در خاور درياچه اروميه و روندهاي گسلهاي معكوس تا راندگي در جنوب درياچه وان، شمال كوه آرارات قفقاز و شمال درياچه اروميه (گسلهاي تسوج و شبستر) مي باشد. اين موضوع نمايانگر وقوع يك پهنه برخورد زمين ساختي در اين ناحيه است كه با زمين لرزه هاي فراوان به همراه گسيختگي زمين لرزه اي در ناحيه گسل شمال تبريز، قفقاز، ارمنستان و خاور تركيه مشخص مي گردد.
با در نظر گرفتن پهنه درياچه اروميه تا گسل شمال تبريز وبرداشت روند گسلهاي شناخته شده، برداشت و شناسايي روندهاي گسلة پنهان و پوشيده در پيرامون درياچه اروميه بر اساس جابجايي مسير آبراهه ها، تغيير سطحهاي پستي و بلندي و همچنين در امتداد هم قرار گرفتن روند ....

گسل درياچه اورميه
درياچه اروميه بزرگترين درياچه ايران است كه در شمال باختري كشور به صورت يك حوضه بسته ميان كوهساري شكل گرفته است. اين درياچه با درازاي 140 كيلومتر و پهناي متغير بين 15 تا 50 كيلومتر داراي ميانگين مساحتي در حدود 5000 كيلومتر مربع مي باشد. از مجموعه نظريات مختلف چنين بر مي آيد كه درياچه اروميه احتمالاً بازمانده اي از درياي تتيس و بخشي از درياي مديترانه بوده كه اكنون جدا مانده و از اواخر ميوسن شكل گرفته و كم كم كوچكتر شده است. در حالت كنوني درياچه اروميه به صورت يك زون فرونشست تكتونيكي مي باشد كه در پيرامون و مرزهاي آن چندين گسله مهم را مي توان باز شناخت .
سنگ كف نهشته هاي نرم و آبدار درياچه كه بطور عمده ا. سيلت و رس تشكيل يافته است در بيشتر جاها از نهشته هاي كهن تري تشكيل شده كه برونزد آنها را در زمينها ي پيرامون درياچه و در پادگانه هاي بلند مي توان ديد كه فسيل هاي موجود در آنها نشانه محيط نه چندان شور محيط رسوبي آنزمان مي باشد.
نهشته هاي نرم درياچه اروميه بيشتر از بار رسوبي رواناب ها و سيلابهاي جنوبي و شمالي آن تامين مي شود كه منشاء آنها بطورعمده نهشته هاي درياچه اي سازند مراغه، شيلها و ماسه سنگهاي كرتاسه و نئوزن، آهكهاي سازندقم و توده هاي گرانيتي مي باشد.
جنس نهشته هاي درياچه بيشتر رس، سيلت ، كمي ماسه ريزدانه و خيلي كم رسوب شيميايي درجا مي باشد. نهشته هاي آواري آن بيشتر از نوع چند آميزه اند كه در آنها كوارتز، كلسيت و ميكا فراوانتر از بقيه مي باشند. كاني هاي رسي در اين نهشته هاي آواري بيشتر از نوع ايليت، كائولينيت و كلريت مي باشند. در نهشته هاي درجازا كاني آراگونيت بيشترين مقدار را دارد.
مقدار مواد آلي موجود در نهشته هاي درياچه اروميه عموماً كمتر از پنج درصد است ولي در ماندابها و باتلاقهاي شور درياچه اين مقدار به پانزده درصد نيز مي رسد. در حالت ميانگين غلظت نمك در آب درياچه به 250 گرم در ليتر مي رسد. با توجه به ميزان شوري آب درياچه اروميه و مقدار قابل ملاحظه رسوب وارد شده به آن جز در محل مصب رودخانه اين نهشته ها عملاً از نوع مواد معلق در آب مي باشند، كه بطور همگن و افقي در سطح درياچه پخش مي شوند. با توجه به غلظت آب درياچه مدت زمان زيادي طول مي كشد تا اين نهشته ها ته نشين شوند.
بر اساس بررسي هاي انجام شده و گمانه هايي كه در امتئائ بزرگراه شهيد كلانتري حفر شده است مشاهده مي گردد كه نهشته هاي نرم درياچه اروميه از لايه بندي بسيار ظريفي برخوردار مي باشد.
در سواحل اروميه و تبريز در نمونه هاي استخراج شده در اعماق ، لايه هاي ماسه اي بسيار ظريفي با ضخامت حداكثر تا دو ميليمتر قابل رويت مي باشند. وجود يا عدم وجود اين لايه هاي ماسه اي مي تواند ويژگيهاي مهندس نهشته ها را بنحو قابل ملاحظه
اي تحت تاُثير قرار دهد. ميزان ذرات ريزتر از 75 ميكرون تا عمق 150 متري بطور متوسط 95 درصد است كه خود حاكي از ريزدانه بودن نهشته ها مي باشد. مصالح بخش مياني درياچه بطور عمده در حد فاصل رس لاغر (CL)تا لاي (ML)قرار دارند. فعاليت نهشته ها از سطح به عمق از يك روند تقليلي برخوردار مي باشد. با افزايش فعاليت نهشته ها زاويه اصطكاك داخلي، ضريب نفوذپذيري (K) و ضريب تحكيم (Cv)كاهش يافته و انديس فشردگي (Ce)افزايش مي يابد. معمولاً حساسيت نهشته هاي قشر فوقاني بيش از قشرهاي تحتاني است. از بررسي نتايج مربوط به آزمايشهاي برش پره اي و نفوذ استاندارد و آزمايش مقاومت تك محوري چنين بر مي آيد كه مقاومت برشي نهشته ها بطور قابل ملاحظه اي با عمق افزايش مي يابد و حساسبت نهشته ها تا عمق 40 الي 45 متري كاهش مي يابد.

نگاهي به تاريخ فعاليت هاي ميسيونرهای مسیحی در آذربايجان قبل از جنگ جهاني اول

2006-05-04T00:22:00.000+03:30

نگاهي به تاريخ فعاليت هاي ميسيونرهای مسیحی در آذربايجان قبل از جنگ جهاني اول

‏2004‏/11‏/05

دكتر توحيد ملك زاده ديلمقاني tohidmelikzade@yahoo.com

مسيحيان آذربايجان كه همراه با هموطنانشان سالهاي سال در كمال آرامش در اذربايجان مي زيستند در بحبوحه آغاز قرن بيستم همراه با تشديد فعاليتهاي ميسيونهاي مستقر در آذربايجان به تدريج از آذربايجانيان جدا شده و وارد ماجراجوييهايي شدند كه قتل عام تركان در آذربايجان و آناطولي نمونه هايي از اينها بود. اين مقاله اشاره ايي گذرا به فعاليت اين ميسيونهايي دارد كه به جز دعوت به آرامش وتبليغ دين هر كاري عليه آذزبايجانيان كردند.
جمعيت بازل
در سال 1831 ميسيونر فاندر pfander در تبريز و اورميه بين مسيحيان انجيل سرياني اعطا كرده بود. وي منسوب به جمعيت بازل بود. از پروژه هاي اينان گشايش ميسيون در اورميه بود كه به سبب هاي تماماًسياسي اين ميسيون باز شد و در سال 1836 ايستگاه ميسيونري بازل در تبريز بسته شد.

ميسيون پروتستان
در سال 1834 دكتر آشئل گرانت با ميسيونر ژوستين پاكارد در اورميه ميسيون پروتستان را ايجاد كرد كه در منطقه بيش از 80 سال اثر منفی برجاي گذاشت . هدف اينان ايجاد پروتستان در فرهنگ مسيحيان بود که با ايجاد مدارس و مراكز آموزشي سعي در اين امر مي كردند. اينان با ايجاد زبان سرياني جديد نقطة عطفي در فرهنگ آشوريها بوجود آوردند.
پس از چندي يك چاپخانه ايجاد كردند که در آن يك مجله ديني چاپ می شد. طبيعي بود كه مسلمانان از اين ميسيون استقبال نكردند.
در شرايط معمول علاوه بر تبليغ دين مسيحيت گروهي از مبلغان به امور پزشكي نيز مي پرداختند و به كار درمان و پيشگيري از بيماريها مشغول بودند. مدرسان و مبلغان گروه ديگر بودند كه به امر آموزش كاركنان روحاني و غيره روحاني كليسا مي پرداختند. اين مبلغان علاوه بر كارهاي معمول خود ، تلويحاً‌در مورد ايالات متحد آمريكا به ععنوان سرزمين موعود تبليغ مي كردند. به همين دليل كليساي آنها به نام « كليساي آمريكايي » معروف شد و بسياري از فارغ التحصيلان آنها براي ادامة تحصيل و كسب تابعيت به آمريكا عزيمت كردند. ميسيون شعبه آذربايجان ثروتمند و بزرگ بود.
پرسبيتري ها
در آستانة جنگ اول جهاني ، بيست ويك مبلَغ پرسبيتري همراه با فرزندان خود در اورميه زندگي مي كردند. علاوه بر آن ، حدود دوازده ميسيونر ديگر در تبريز زندگي مي كردند. در اوايل 1895 م ، اين ميسيون 117 مدرسه در منطقه اورميه تأسيس كرد و 2410 نفر كه اكثراً‌ آسوري و ارمني بودند در اين مدارس مشغول تحصيل بودند . اين ميسيون همچنين يك بيمارستان براي آموزش پزشكي در اورميه داير كرد. كشيش ويليام شد مهمترين مبلَغ پرسيبتري در طول جنگ اول جهاني در اورميه بود. همانطوريكه خواهيم ديد وی در قتل عام مردم اورميه شركت مستقيم كرد و عاقبت موقع فرار ارامنه و آسوريها از اورميه وي نيز با آنان اورميه را ترك و در طول مسير به سبب ابتلا به بيماري وبا جان خود را از دست داد.
در سال 1853 پس از آمدن ميسيونرهاي مختلف اروپايي به آذربايجان ، تعادل فرهنگي آذربايجان به نفع ارامنه و نسطوريها ( آسوريها ) به هم خورد. والي هاي آذربايجان به كرات از ميسيونرهاي مسيحي حمايت مي كردند.

لازاريستها:
در سال 1840 لازاريستها به سوي كلدانيان كه قبلاً‌به كليساي رم پيوسته بودند روي آوردند. لازاريست ها كمتر از پروتستانها توانايي مالي داشتند. در قرن بيستم ، در آذربايجان در خسروآباد سلماس ، اورميه و تبريز مقر گزيده بودند . اقدامات آنان گرچه در اورميه نتيجه نداد ولي انها از اعتبار نمايندة آپوستوليك که از سال 1875- مقر او در اورميه بود بهره مي جستند.
آنگليكان ها:
آنگليكان ها هم در سال 1886 در اورميه و در حكاري نزد مارشيمون مقر جستند. آنان با نستوريان ( جيلوها ) در ارتباط مستقيم بودند. ولي پس از اينكه غرب آذربايجان در سال 1614 توسط روسها اشغال شد و كليساي آشوريها به كليساي ارتدكس روسيه پيوست اين ميسيون آذربايجان را ترك كرد.
لوتري ها
لوتري ها ( نوعي ديگر از پروتستانها ) هم شانس خود را در آذربايجان آزمودند. يتيم خانه اي نيز در اورميه باز كردند ولي در كاشان موفق نشدند.
ميسيون روس
ميسيون روس در سال 1898 در اورميه پايگاهي باز كرد. در مراسم گشايش اين ميسيون علاوه بر كنسول روس يك شركت تجاري روس نيز شركت داشت. در همان سال در اورميه و سپس در سلماس روحانيون روس امضاهايي از نستوريان و كلدانيان را جمع آوري كردند كه براي بهره جستن از محافظت آنان خود را آماده پيوستن به شوراي كليسايي روس اعلام مي كند. به دنبال آن اسقف سپرغان ارتدوكس شد و به دنبال وي بيش از بيست هزار نفر از آسوريهاي اورميه و سلماس ارتدكس شدند. مذهب قديم آنان كليساي قديمي نستووري ، كاتوليك رومي و سرياني انجيلي بود. داستان زير براي تغيير مذهب اسقف سپرغان نقل مي شود:
اسقف كليساي پاراندوز اورميه و سولدوز « گابريل » كه در روستاي آردي چاي مي زيست با 14 كشيش براي سركشي به مننطقه خود نوچه مي رود. در راه برگشت به منزل خود ، شب در ميان رئيس عشيرت كردها مي ماند، فرداي آنروز موقع بازگشت، رئيس عشيرت 20 سواري در معيت آنان مي فرستد ولي مابين راه تمام كشيش ها كشته و بدنشان پاره مي شود. بدين ترتيب اسقف سپرغان به واسطة ميرزه جوزف آرسانيس در پطرزبورگ ارتدوكس شد.
از سال 1823 در میان مهاجران مسيحي به روسيه ، كشيشهايي نیز وجود داشت . در سال 18897 دو كشيش ارتدوكس به سپرغان آمدند. ويكتور ميخائيلوويچ و كشيش آسوري كوايلاسارل شامون koilassarl şamun از طرف ده هزار آشوري گاولان استقبال شد. اينان روستا به روستا گردش كرده و براي الحاق منطقه به كليساي روس اممضا جمع كردند. هيچ كس قبل از امضا تردد نكرد زيرا اين تصميم يك راه نجات براي آنان بود.
در 25 مارس 1898 در پطروگراد يك مجلس با حضور ماريونان تشكيل و در كليساي الكساندر نئوسكي با حوضه اسقفي 15 هزار نفري خود در مقامات روسي ارتدوكس شد. در اين مراسم اسقف اعظم مسكو وكيف نيز حضور داشت. پس از چندي يك هيئت ميسيونري به آذربايجان فرستاده شد. كنسول روس در تبريز به ميسيونرها يك ضيافت داد. در ميان مهمانان والي آذربايجان امير نظام نيز حضور داشت. با سعي ميسيونرها بيست ههزار آسوري از مذهبهاي ديگر بريده ارتدوكس شد. يك كشيش آسوري منسوب به كليساي لوتري آلماني در مكتوبي به آلمان اين حركت را يك حركت سياسي دانسته و افزايش نفوذ روس را يادآور شد. در جنگ جهاني اول ابتدا كشيش سرژ serge رئسي ميسيون بود سپس به علت اختلاف با كنسول روس تغيير يافت و كشيش پيمه ن piemen جانشين وي شد و هر چه مي توانست در مسلح كردن مسيحيان انجام داد.
ميسيون كاتوليك
ميسيون كاتوليك نيز كه بوسيله لازاريست و خواهران سن ونسان اداره مي شد و رئيس شان مسيو سونتاك Emile sontag بود. در تبريز و سلماس شعبه اي داشتند و در اورميه نيز ميسيو سونتاك نماينده پاپ بود. وسايل مالي اين ميسيون كم بود. اين ميسيون در فرار ارامنه و آسوريها از اورميه همراه آنان از اورميه خارج نشدند. در جريان ورود عثمانيها به اورميه دستگير و ميسيو سونتاك كشته شد.

Baki, Təbriz ,İstanbul Üçgənində Faaliyət Edən

2006-05-04T00:17:00.000+03:30

Baki, Təbriz ,İstanbul Üçgənində Faaliyət Edən
Osmanlı İttihad- Tərəqqi Cəmiyəti
Və
Azərbaycan Məşrutiyət İnqilabı( 1905-1909) Əlaqələri
18.03.2005
Dr. Tohid Məlikzadə
tohidmelikzade@yahoo.com

Yirminci əsrin başlarından etibarən ortadoğu siyasi qutublarinda dərin səyasi, ictimaii və kültürəl çalxantıların baş verməsilə bu coğrafiyada yaşayan xalqlarin taleləri də dəyişməyə başladı. Bu xalqların Yeni düşüncələr axımında yüksələn harayları zincir kimi xalqdan xalqa dolaşıb azadlıq nəğmələrini bir birnlərinə çatdırmaya başardılar.1905 dən etibarən Rusyada baş verən azadliq hərəkatı bu azadliq hərəkatın başlanışı sayılır. Daha sonra Qacar və Osmnlılara sıçrayan bu azadlıq hərəkat, hakim gücün sınırsız quvvələrinə sınır gətirib məmləkəti idarə etməkdə xalqin da iştirak etməsi istiqamətində hərəkət etdi.
Azərbaycan isə Rusya və Osmnlıyla qonşu olduğu üçün bu siyasi və ictimaii çalxantılardan kənarda qalmadı. Bakı-Tiflis və Osmnlıyla sıx elaqede olan cənublu elit və tacir təbəqə sırayla o məmləkətlərdən sosyalist və Türkçü İttihad-Tərəqqi cəmiyəti fikrini Azerbaycanlılara getirdilər.

Osmnlıda Azərbaycanlıların iskanı tarixi və Saadət əncüməni

Osmnlıda Azərbaycanlıların iskanı və orada yaşamaları çox eskiyə gayıdir.16. əsrin başlarından etibarən sultan Səlim tərəfindən Təbrizin işğalı nəticəsində bir çox Azərbaycanlı sənətkar Osmnlıya köçürüldü. Daha sonra Qacar- Osmnlı əlaqələri yaxşılaşınca ticarəti çox sevən və onula maraqlanan Azərbaycanlılar qərb dərvazası sayılan İstanbula gəlib çatdılar. 1900 lara gəlincə İstanbulda yaşayan Azərbaycanlıların nufus sayısı on mini aşmışdı . Bu Azərbaycanlılar, ticarətlə birlikdə Azərbaycanın vəziyətilə də maraqlanırdılar. O zamanlar, Azəebaycanlılar Osmnlıda baş verən siyasi azadliqlaradan yararlanaraq Qacar memaleke mehrusesi və ana yurdları Azərbaycanla bağlı, iclaslar da keçirirdilər. Zaman irəlilədəkce onlar, faaliyətlərini düzənləmək üçün Osmnlıda fikirdaşlarını bir yerə yığaraq ocaqlar qurub ana vətənlərinə xidmətden heç nə əsirgəmədilər.
İstanbulda yaşayan Azərbaycanlıların qurduğu ocaq " Saadət Encüməni " adlanırdı. Qaynaqlara görə bu əncümənin qadınlar şöbəsi də faaliyət edirdi . Çox sistematik çalışan bu əncümənlər Azərbaycanın sıxıntılı günlərində xalqımızın pis vəziyətini dünya medyasına çatdırmaya müvəffəq oldular . Saadət əncüməni özünü Avropada Azərbaycan Əyalət əncümən nümayəndəsi eləcədə münhəl olmuş İran Parlemantosu olaraq aparırdı. Bilindiyi kimi Theranda parlemanın topa bağlanıldığından sonra Azərbaycan Əyalət Əncüməni özünü geşici "Azərbaycan dövləti" olaraq elan etmişdir . Bu Əncümənin faaliyətlərilə İstanbulda Azərbaycanlılar üçün mali kampaniyalar da tərtib verildi və ələ gələn gəlirlər Təbrizə göndərildi . Qeyd etmək lazimdir ki İran içindən yalnız Ərəb lideri Şeyx Xəzəl Azərbaycanlılara maddi kömək etmişdir .

Sonralar Azərbaycan vəziyəti gərginləşəncə Saadət əncümənini yeni düzənə salmaq amacıyla Nəcəf alimləri Azərbaycanlı Hac Şeyx Əsədullah Mamağanini Saadət əncüməninə sədr olaraq göndərdilər . O 26 şəvval 1326 ( 21 kasım 1908 ) İstanbula gəlib çatdı.

Saadət əncüməni və İttihad-Tərəqqi Cəmiyətilə əməkdaşlıqları

Saadət əncüməni Osmnlıda daha sonra iqtidara gələn ama o zaman gizlicə faaliyət edən Türkçü və müasirləşməni hədəfləyən İttihad-Tərəqqi Cəmiyətilə də yaxından əlaqə saxlamışdı. Bu isə Osmnlı ziyalılarının Osmnlı xaricində yaşayan Türklərin fərq etdiklərindən meydana gəlmişdir . Daha öncə Azərbaycanlıları Əcəm xitab edən Osmnlı ziyalıları bu səfər Azərbaycanlıları "Türk qardaş"larımız olaraq xitab edirdilər. Bu isti münasibət isə iki qardaş xalqın daha yaxınlaşmasına səbəb oldu. Nətice de Osmnlı İttihad-Tərəqqi Cəmiyəti Azərbaycanda baş verən hadisələrlə daha artıq maraqlanmaya başladı. 1 şəban 1325 ( 9 Eylul 1907 ) Təbrizdə çap olan ƏNCÜMƏN gazeti bu cəmiyətin Azərbaycan xalq hərəkatına dayir müsbət münasibətlərini və hətta himayə bəyaniyyəsini nəşr etdi . Daha sonra bu cəmiyyet Səttarxan və sayir mucahidlərə iftixar medaliyası göndərdi. Bu iş Rusları narahat etmişdi . Sənpeterzburgdan gələn bir məktuba görə Rusla iddia etmişlər ki İttihadçılar Azərbaycanlıları Rus əleyhinə təhrik etməyə məşguldurlar . Rusaların şiddətli etirazı nəticəsində Osmnlı dövləti İttihadçıların Azərbaycanda hər cür müdaxiləsini rədd etdi. Osmnlıların 26 novambr 1908 də rəsmi açıxladığı bəyaniyyədə Səttarxana göndərilən medalyaları Saadət Əncüməni tərəfindən göndərilməsini bildirdi . Bu isə bu iki quruluşun sıx əlaqələrindən danışırdı.
İstanbulda Saadət Əncüməni İttihadçılarla birlikdə istibdada xeyir demek amacıyla İran səfirliyi qarşısında nümayiş və mitinglər də keçirdilər .
İttihadçıların yardımıyla İstanbulda çap olan SABAH gazetesi Azərbaycan hərəkatindan davamlı yazılar yazaraq Təbriz garətzədələrə kömək kampaniyası tərtib etmişdi . Azərbaycan əncümən organı sayılan Əncümən isə xalqın psixolojisini yüksətmək üçün bu xəbərləri davamlı çap etməklə məşguluydu .

Azərbaycanlı Səid Salmasi və İttihad-Tərəqqi cəmiyəti

1907 lərdən etibarən Osmanlılar Qacarlarla sınır anlaşmaması nəticəsində Azərbaycanın qərb məntəqələrini işgal edilmişdir. Yayqın bir fikirə gürə Qacar və Osmnlı sultanları Azərbaycanlıları azadlıqdan vaz geçmələri üçün təzyiq altda qoymaq fikrindəydilər . Gizlicə faaliyət edən İttihad-Tərəqqi cəmiyəti Parisdən yayımladığı bir bəyaniyyədə Osmnlı dövlətinin Azərbaycanı işgal etmesindən öz narahatlığını bildirmişdi .
Sərhəddi işgal edən Osmnlı ordusu içində təsadüfi olaraq İttihadçıların üst düzeydə zabitləri o cümlədən Ənvər Paşanın Əmisi Xəlil Paşa da varidi. Beləliklə o Azərbaycan vəziyətinə yaxından tanış idi. Xəlil paşayla six əlaqədə olan Azərbaycanlı şəxis Mirza Səid Salmasi idi .
Bakı, Təbriz, İstanbul üçgənində faaliyyət edən Mirza Səid Salmasi Cənubı Azərbaycanın Slmas şəhərində anadan olmuşdur. Varlı bir ailənin uşağı olan Ağabala daha sonra Səid adını seçmişdir. Gənc çağlarında Bakı, Tiflis, İstanbul və Rusyaya səfər etmişdir. Bu səfərlərdə azadliq nəğmələrini dərindən hiss etmiş və bir inqilabçı kimi vətənə dönmüşdür. 19 yaşında rəsmən İttihad-Tərəqqi cəmiyəti üzvü olmuşdur . Səid Salmasinin xahişincə İttihadçıların tanınmış üzvü Ömər Naci bəy Fransadan Salmasa gəlmişdir. Naci Bəy Salmaslı ziyalılarla birlikdə Salmasın ilk modern və ana dilini də təlim verən məktəbini açmış müdürlüyünu qəbul etmişdir. Mirza Səidin Azərbaycana etdiyi xidmətləri üçün bu məktəbin adı Salmas ziyalıları tərəfindən SƏİDİYYƏ qoyuldu. Səidiyyə məktəbi Salamasda mədəniyətin inkişafında önəmli rolu olmuştur. İttihad-Tərəqqi cəmiyəti Ömər Nacinin Azərbaycanda etdiyi müsbət faaliyətlərdən bu məktubla sevincini bildirmişdir :
"Uzun mektubunuz vasil oldu.Verilen hevadisler bizi memnun etti. Naci beyin medreseye müdür olması münasibatımızın tevessüüne , oradaki rabitanın takviyesine hizmet edeceğini ümid ederiz ".
Mirza Səid xan istibdad başlanandan bir ay sonra İstanbula getdi. İstanbulda azadlıq havası əsdiyi üçün orası Azərbaycanlıların siyasi faaliyətlərinə uygun bir yerə çevrilmişti. Orada hər gün Bəyoğlu məhlləsində siyasi mitinglər keçirilirdi. Mirza Səid isə bu mitinglərdə Azərbaycanlıların nümayəndəsi olaraq iştirak edib nütq edərdi. O bu iclaslarda özünü Azərbaycanlı kimi aparıb Azərbaycan Türkçəsilə danışardı . İrandan gələn başqa xalqlar da öz ana dillərində nütq edirdilər.
Mirza Səid faaliyətlərilə İttihadçıların tanınmış şəxsiyyətlərindən Xəlil paşa, Yakup cemil, Mustafa Necip, Ömər Naci başçılığıyla toplam 30 nəfər İstanbuldan Azərbaycana getmek üçün , Trabzona oradan da Ərzruma getdilər. Xəlil paşa Azərbaycana daxil olmadan Doğu Bayazıtda yaşayan Elat liderlərinin əməkdaşlıqlarını qazanmaq üçün o tərəflərə getdi. Qalanlar isə Vana getdilər. Nəhayətmüzakirələrdən sonra Xəlil paşada onlara qatılıb birlikdə Salmas mahalı mərkəzi Dilmana varid oldular . Dilmanda mücahidlər tərərfindən qarşilandılar. Salmasda silahın az olmasina görə Ömər Naci silah və fişəng getirme üçün təkrar Vana göndərildi. İttihadçılar iki gün Salmasda qaldiqdan sonra 1909 Fevralın sonları istibdad və azadlıq hududu olan Xoya sarı hərərkət etdilər. Xoy Əhalisi Salmas və İttihadçılardan tertiblənən ordunu çox səmimiyətlə qarşıladılar. Bu ordunu sərkərdələri İlk öncə Xoya yığılan mücahitlərin hərbi məşqlərilə meşgul oldular. Bir neçə gün sonra meşrutəçilərlə, istibdadçılar arasinda ağır savaş başladı. Başqala valisi isə atlılariyla birlikdə bu savaşa qatıldı və nəhayət məşrutəçilər qalib gəldilər. Təəsüf ki gənc Mirza Səid Salmasi 21 yaşında şəhid oldu.
Səid Salmsinin şəhadəti Bakı- Təbriz- İstanbul Üçgənini dərin matəmə bürüdü. Onun haqqında onlarca şeir və yazi yazıldı . İstanbulun İttihadçılar tərəfindən fəthi məşrutəçiləri də Tehranı almaya təhrik etdi və bilindiyi kimi neçə ay sonra Tehran isə zəbt edildi. Osmnlı məşrutəçilər tərəfindən İstanbulun zəbti, Azərbaycan mətbuatında da əks oldu.

İttihad-Tərəqqi cəmiyyətinin Azərbaycanda çalışan başqa bir üzvü Qarsli Aydınpaşa və qardaşı İbrahımpaşa idi. Bu iki qardaş xoy və Salmas məntəqələrində faaliyyət edirdilər.1909 fevral ayı Xoy savaşında 100 atliyla iştirak etmişlər .

İttihad-Tərəqqi cəmiyətinin Azərbaycan uğrunda
Apardığı siyasi faaliyətləri

Təbriz, mərkəzi dövlətə baş əymiyincə şah EYNODDOLƏni Azərbaycana vali olaraq göndərdi. Onun Təbrizdə törətdiyi cinayətlər tamam hür insanları o cümlədən İttihadçıları da reaksəyaya məcbur etdi. Bu cəmiyət Eynoddoləye göndərdiyi 6 Şaban 1326( 3 Eylul 1908 ) tarixli məktubda ona etirazlarını bildirmiş və Təbrizin muhasirəsindən vaz geçmesini istəmişdir. Məktubun sonunda bu çarpıcı şeir yazılmışdır:

Ey sitəmgər olma rağib millətin ifnasına
padişəh, sən get gilən biganələr davasına
müslümün qanı mubah olmaz batırma əllərin
olma çox məğrur şahım möhtəkir fətvasına
otuz il nazın çəkən şəhrə əcəb verdin əvəz
xitteye Təbrizi döndərdin bəla səhrasına
Səhl sanma, it gilən məzlum qanından xəzər
qorx o gündən ki qərq olursan səndə qan dəryasına
vaxt o vaxt dur kim sənin həm olsun iqbalın negun
çünkü zülmün çıxmısan bir zirveye əlasına
biz əgər feyze şəhadət dərk edək siz səy edin
ey bizim övladımız məşrutənin icrasına
verdilər fətva mucahid qətlinə al-e-yəzid
rəsmdür təqlid edər, hər kim, öz mövlasına"

Osmnlıda rəsmi olaraq məşrutiyət qəbul olunduqdan sonra Osmnlı səfıri Təbrizdə istibdad mərkəzi sayılan Dəvəçi məhəlləsinə gedib orada inqilab qarşısında duran İslamiyyə əncüməni baıçılarıyla görüşür. O bu görüşdə o əncüməndən məşrutə qarşısında durmamalarını istəyir .
Təbrizin muhasirəsi dəvam edincə Saadət əncüməni 23 sentiyabır1908 də bu ağır vəziyyəti İngilis və Avropa kamo oyuna bildirərərk öz narahatlığını bildirdi . Ruslar Təbrizin muhasirəsini bəhanə edip nihayət Təbriz və Azərbaycanı işgal etdilər. Urmiyə və Təbrizdə məşrutəçilər Osmnlı konsoloslarına sığındılar . Osmnlılar isə Rusların əməllərinə öz etirazlarını bildirdilər . Bir neçə vaxt sonra Osmnlı konsolosuna sığınan Səttarxan və Bağırxan konsolosu tərk edip Tehrana getdilər. Tehranda Atabək parkı hadisəsində Səttarxan yaralanır və bir neçə ay sonra vəfat edir. Onun vəfatına İttihadçılar və Saadət əncüməni İstanbulda bir yas mərasimi keçirir. İstanbulun Validə məçidində keçirilın bu mərasime Osmnlı dövlət Ərkanından bir çox adam qatıldı.Yas mərasimin Rəsmi elanı da İstanbul gəzetələrində yayınlandı . Rusların işgalı dəvam edincə yüzlər Azərbaycanlı məmləkəti tərk edib Salmas yoluyla Osmnlıya sığındılar . Bu Azərbaycanlıların talehləri fərqli oldu. Bir qısmı Balkan savaşlarına qatılib şəhid oldular bir qısmı isə Birinci dünya hərbinə qatılıb Çanakkala savaşında şəhid oldular və qalanı isə ya Avropaya gedib orada yeni siyasi yol tapdılar bir neçəsi də Osmnlılarla təkrar Azərbaycana gəlib Rus işgalçılarla mubarizə aparmaya məşgul oldular.

İttihad-Tərəqqi cəmiyətinin Azərbaycan uğrunda
Apardığı kültürəl faaliyətləri

Osmnlıların Azərbaycan məşrutə inqılabına köməklərinin başqa cəhəti də sənət yoluyla xalqın məşrutəyə marağını qazandırmaq olmuşdur. Bu işlərdən birisi tiyatro qurubların Azərbaycan və Tehrana göndərmesi idi. Gərçi Bkl və Tiflisdən gələn sənət gurubları Osmnlılardan daha aktiv görünürdü ama Osmnlılar Namiq Kamalın Zavallı çocuk və aldanmış adaxlı adlı piyeslərini mükərrər olaraq numayişə qoymaya müvəffəq oldular. Namiq Kemlın meşhur numayişi VƏTƏN yaxud SİLİSTƏRƏ də Tehranda Laləzar xiyavanında olan tiyatrolarda numayişə qoyulmuşdur . Bu piyeslər H.Məlikzadə Təbrizi daha sonra Həsən xan Ərfə adını alan tərəfindən tərcümə olmuşdur.
Namiq Kamalın şeirləri də xalqın dilindəydi :
Amalımız əfkarımız iqbal-i vətəndir
Sərhəddimizə qəl"ə bizim xak-i vətəndir
Dəva günü yeksər görünən qanlı kəfəndir
İranlılarux can verərux nam alarux biz
Davadə şəhadətlə hamı kam alarux biz

Göründüyü kimi bu şeirdə Osmnlılarux yerinə İranlılarux yazılmışdır.
Osmnlıların Azərbaycan məşrutə inqilabına yardımları İstanbulda nümayişə qoyulan tiyatrolarla da dəvam edirdi .Əşrəf adlı şair də öz şeirlərilə Azərbaycan məırutiyyət inqılabına yardım edirdi.Bu məcmuə İstanbulda çap oldu. Şübhəsiz bu kampaniyalar Saadət əncüməni və İttihad-Tərəqqi cəmiyyəti tərəfindən bərpa olmuşdur.

Nəticə:
İitihad -Tərəqqi cəmiyətinin 1905 lərdən başlanan Azərbaycan aktiv siyasəti regyonda Türkçülük tefekkürünun artışına sebeb oldu. Bu artış nəticəsində Azərbaycanın gərçək Türk kimliyi ortaya qoyulmuşdur. Birinci Dünya Hərbində İttihatçıların yönətimində Osmnlı dövləti Azərbaycana daxil oldu. Bu səfər Məşrutiyyət inqilabında ələ gələn təcübələr faydalı oldu. Muasir Azərbaycan siyasi tablosunda adı çox az bilinən Türkçü İttihad-e İslam təfəkkürü ortay gəldi. İttihad-e İslamçıların çabalarıyla Azərbaycan da Türkcə gazetələr və məktəblər açıldı. 1925 ə qədər Azərbaycanlıların səmpatisini qazanan bu düşüncə tərzi, Azərbaycanın Türk sistemli olduğunu qəbul edirdi və onun dəvam etməsini istirdi.1925 də Türk Qacar dövləti aradan getmesi və Pəhləvi fars sisteminin ortya resmən gəlişilə bu təfəkkür tərzi ortadan qaldırıldı. Bu movzuun detaylı analizini sonra ki məqlələrə bıraxırıq.

آوريل سمبل قتل عام مسلمانان يا ارامنه مهاجم؟24

2006-04-27T11:48:00.000+03:30

24 آوريل سمبل قتل عام مسلمانان يا ارامنه مهاجم؟! توحيد ملك زاده 24

آوريل هر سال گروهي از ارامنه به بهانه آنچه كه نسل كشي ارامنه در مناطق مسلمان نشين قلمداد مي‌گردد؛ به راهپيمايي و تظاهرات پرداخته و عليه تركهاي مسلمان شعار مي‌دهند. ولي واقعيت قضيه چه مي‌باشد؟از اوايل قرن بيستم، ارامنه متعصب شروع به تحركات خشن نموده و در سال 1905 م جنگ سراسري بر عليه مسلمانان قفقاز شروع كرده و مشغول پاكسازي منطقه‌اي كه آنرا "ارمنستان بزرگ" مي‌نامند؛ كردند. عليرغم سركوب سريع اين شورش، افراطيون ارمني تا شروع جنگ جهاني اول (1914 م) گهگاهي به فاليتهاي ضد اسلامي دست زده و هراز چندگاهي به اعمال تروريستي مي‌پرداختند. تا اينكه با شروع جنگ حهاني اول، ارامنه ساكن عثماني و ساير مناطق اسلامي نيز وارد دسته‌بندي‌هاي سياسي – نظامي منطقه شده و با ورود به اتحاديه ضد اسلامي، روس، انگليس و فرانسه، عليه دولت اسلامي عثماني دست به اقداماتي زدند كه شرح جزئيات، در كتاب "تاريخ ارمنستان" هراند پاسرماچيان، به وضوح مشهود است.اقدامات تحريك‌آميز ارامنه اگرچه نتوانست در سرنوشت نهايي جنگ تاثيري بگذارد ولي تا حدي فكر قشون عثماني را به خود مشغول كرد. بنابراين دولت عثماني ابتدا به جمع‌آوري اسلحه ارامنه عثماني پرداخت تا از اين اسلحه‌ها عليه عثماني استفاده نشود. سپس چون اين اقدام كارساز نسد؛ شروع به انتقال ارامنه به پشت جبهه‌هاي جنگ نمودند. در اين حين جمع كثيري از آنها كه درصدد پيكار با عثماني‌ها در جبهه متحد با روسها بودند شكست خورده به روسيه و يا آذربايجان (مناطق غربي آن اورميه، سلماس، سولدوز) كه آن زمان در اشغال روسها بود فرار كرده و از طرف مردم آذربايجان عليرغم شرايط سخت جنگي، پناه داده شدند و مردم آذربايجان با اين رفتار خويش ديگر بار روحيه نوع پروري و انسان دوستي خود را - عليرغم دشمني ارامنه با آنها- نشان دادند. با ورود مسيحيان (مركب از ارامنه و آسوري‌ها) به اورميه و سلماس عملا صدهزار نفر مسيحي وارد آذربايجان شد و تركيب حاكم بر منطقه كاملا به نفع مسيحيان عوض گرديد. كنسول روس در اروميه (نيكيتين) همراه با نمايندگان سياسي فرانسه و انگليس ومسيونرهاي ظاهرا مذهبي از افراد تحت‌الحمايه مسيحي خويش، قشون مسيحي به استعداد 4 گردان تيرانداز آسوري، 2 گردان تيرانداز ارمني با چهارتوپ كوهستاني، سيصد سوار، يك گروهان مسلسل و يك سرويس تلگرافي تشكيل دادند.قشون مسيحي استقرار خويش بر قسمت غربي آذربايجان را با كشتار اهالي در روز آخرين چهارشنبه سال 1297 شمسي اعلام كرده و پس از سه روز كشتار مردم و تسليم اهالي اورميه پايان يافت. پس از چند روز سلماس نيز به تصرف مسيحيانن كه در آذربايجان آنها را "جيلو" مي‌نامند؛ درآمده و مسيحيان شروع به تصفيه قومي منطقه از ترك مسلمان به مسيحي كردند. كه خوشبختانه مصائب و مشكلات مردم اورميه بيش از چهار – پنج ماه طول نكشيده و قشون عثماني آزادسازي مناطق غربي آذربايجان را وجهه همت خويش قرار داده و در تابستان سال 1298 شمسي، مسيحيان، سلماس و اورميه را طي جنگ با عثماني ها تخليه و به سوي بغداد – محل استقرار انگليسيها – متواري شدند.در اين فاجعه هولناك انساني ، بيش از يكصدهزار نفر آذربايجاني در اورميه و سلماس و سولدوز و قوشاچاي توسط ارامنه و آسوري‌ها قتل عام شدند. حال پرسش اينجاست كه آيا 24 آوريل، سمبل كشتار مسلمانان اورميه و سلماس مي‌باشد يا ارامنه مهاجم؟

2006-04-27T11:43:00.000+03:30

salam arkadaşlar
yeni bir siteni huzuruza tqdim edirem.
http://www.dc.turkuamk.fi/users/fsaeidi/
saygılar

mollanesreddin den şekiller

2006-04-26T13:40:00.000+03:30

mollanesreddin jurnalından şekiller

2006-04-26T13:35:00.000+03:30

2006-04-26T13:18:00.000+03:30

SALMAS şehrinin kısa tarihi
Dr. Tohid Melikzade

merkezi Urumiye olan Batı Azerbaycan Otsan bölgesinin 12 şehrinden biri Salmas, kuzeyde Hoy şehri, doğuda Şabestar şehri ve Urumiye gölü, güneyde Urumiye şehri, batıda Türkiye’nin Van iliyle komşudur. Salmas, bir şehir merkezi ve yedi kırsal kazadan oluşur. Şehrin merkezi kuzeydeki dağlardan 20, güneydeki Karnıyarık dağına 10 ve güneybatıdaki Pirçavuş dağına 10 km uzaklıkta bulunan bir yayla üzerinde kurulmuştur. Bölgenin en yüksek dağı Erevil dağıdır. Bundan başka bölgede Kızıldağ, Sarıçiçek, Çimenler, Avgandağ, Palandöken ve Pirçavuş dağları bulunmaktadır. Şehrin yakınında Urmiye gölü bulunmaktadır. Kaynağını Türkiye ve İran arasında doğal sınır görevi yapan dağlardan alan Zolaçay nehri, şehrin güneyde 3 km uzağından geçer ve sulamalı tarıma imkan sağlar.
Şehrin en önemli doğal kaynaklarını alçı taşı (yılda 87 bin ton), kireç taşı (yılda 4 bin ton), mermer taşı (yılda 4500 ton), mozaik taşı (yılda 3 bin ton) oluşturur. Ilıman ve orta derecedeki soğuk ve kuru iklimi kestane, badem ve yabani erik ağaçları için elverişlidir. Ayçiçeği, kabak çekirdeği, şeker pancarı, buğday, arpa, tahıl, elma ve fındık temel tarım ürünleridir. Sanayi, doğal kaynaklara, tarım ürünlerine ve yerel hayvan yetiştiriciliğine bağlı olarak gelişmiştir. Ekonomisi başlıca tarımsal üretime ve hayvancılığa dayanır. Şehrin başlıca tarımsal üretimi buğday, arpa, tütün, yağlı tohumlar ve pancardır. Hayvancılık şehrin iktisadi hayatında büyük bir ekonomik rol oynar. Günümüzde kürk işleme sanayinden başka, Salmas’ta süt ürünleri üretip ihraç eden üç büyük fabrika vardır.
Salmas geçmişte ülkedeki kayısı üretiminin yapıldığı başlıca yeridi. Hüsrev-Abad, Haftevan, Savra, Hanekah ve köhneşehr’deki kuru kayısı fabrikaları İran’daki kuru kayısının esas kaynaklarından birini oluştururdu. Bu fabrikalarda üretilen kuru kayısı Almanya ve Rusya’ya ihraç edilirdi. Şehirde ayrıca mermer, kiremit, manganez ve boraks ocakları vardır. Salmas’ın eldiven ve kilim dokuma gibi el işleri sanayi de vardır.
Salmas’ın nüfusu 1996 yılındaki verilere göre 154.558’dir. 1981 yılındaki sayım ile karşılaştırıldığında (128.000) şehir nüfusunun %8 oranında bir artışa sahip olduğu görülür. Bu nüfusun çoğunluğu kırsal kesimde bulunmaktadır. Ancak, kırsal nüfusun oranı 1981’de %61 iken, 1996 yılında %53’e düşmüştür (83.676 kişi). Buna karşılık 1981’de 50.300 kişi olan şehir nüfusu %47 oranında artarak 72.882’ye yükselmiştir.
Şehrin en önemli özelliklerinden birisi nüfusunun etnik yapısıdır. Bölgede farklı etnik kimliklere sahip topluluklar yaşamaktadır. Bu etnik halita yüzünden her bir kavme ait nüfus tam olarak bilinmemektedir. Ancak bu toplulukları nüfus bakımından önemlerine göre sınıflandırmak mümkündür. Azeri Türkler bölgede nüfus bakımından en yoğun topluluktur. Diğer topluluklar tarafından dilleri “Türkü” olarak adlandırılır.. Salmas’ın Azeri Türklerinin büyük bir kısmı Şii mezhebindendir. Ancak önemsiz sayılamayacak bir kısım Hanefi ve Şafi Sünnilerindendir. Şehrin diğer iki eski toplumunu Ermeniler ve Asurlular teşkil eder. Her ikisi de Hıristiyan dinine mensuptur. Bununla birlikte varlıklarını gecikmiş bir göçe borçlu olan Kürtler daha önceki topluluklardan daha kalabalıktırlar ve Sünni mezhebindendirler. Buna göre bölgede, 5 dilin birbirleriyle ilişki halinde bulunduğu bir toplumsal halita bulunmaktadır: Azeri Türkçe’si. Kürtçe, Ermenice, Farsça ve Asurca.

TARİH
a. İslâmiyet Öncesi Dönemde Salmas
Salmas yöresinde bulunan buluntular bu bölgede en eski devirlerde insan yerleşimlerine tanıklık eder. Şehrin güneyinde Tam-Tama ve Davar mağarası adlarıyla meşhur olan mağaralarda 1919 yılında araştırma yapan Prof. Dr. K. S. Koon, Nerandertal ve homosapians insanların yaşadıklarına dair izler bulmuştur. Bu izler insan kemikleri ve avlanmış hayvanların kemiklerinden elde edilmiştir. Mağara ve dağın eteğinde akan çay bu arazinin çok eski zamanlardan beri insanların yaşam yeri olduğunun açık işaretidir. Çayın karşı tarafında da eski insanlardan izler bulunmuştur. Bu eserler taş ve kayalara kazılan resimlerden ibarettir. Hatta bu resimlerde ocak yeri de göze çarpmaktadır. Bunlara Karnıyarık ve Kazım taşlarında da rastlanmaktadır. Bu eserler büyük ihtimalle 3000 yıl önce Azerbaycan ve Anadolu’nun doğusunda hâkim olan Urartulara aittir. Bilindiği gibi Urartuların Van (Tuşpa) şehrinden sonra Salmas bölgesinde bulunan Olku (Olho) şehri Urartuların ikinci şehri sayılırdı. Acvac’daki resimlerin ise en az 10.000 yıl önceye ait olduğu sanılmaktadır. Bu resimlerdeki hayvan figürleri genellikle uzun boynuzlu dağ keçileridirler. Dağ keçilerinin bedenleri normal hayvan bedenidir ama bazen bedenler bir çizgi gibi de çizilmiştir. Bu çizgilerin yanında tren rayı gibi çekilen çoklu izler de görünür. Bu çizgilerin ilk insanlar tarafından çekilip çekilmediğini bilmiyoruz. şayet bu çizgiler ilk insanlara ait ise, bölgenin tarihi orta paleolitik devre kadar gitmektedir. Bu devirden hemen sonra kaya resimleri mağaralar içinden dışarıya taşınmıştır. Bu da Güney Azerbaycan’da eski ve yeni taş devirlerinde ilk insanların yaşadığını göstermektedir[1].
Salmas yakınındaki Kültepe’de dünyadaki en eski kitlesel insan yerleşimlerinden birinin izleri bulunmuştur. Bu bölgedeki buluntular hakkında kayda değer olan şey, bu eski köyün MÖ 7.000’lere kadar gitmesidir. Bu bölgede bulunan Absidani taş parçaları üzerindeki pullar ve şekiller eski çağlardaki bu gelişmiş köyün Urmiye gölü bölgesinde bıçak, ustura ve diğer kesici aletler üretiminde önemli bir merkez olduğunu göstermektedir. Taş tabaklar, çeşitli taş alet ve edevat buluntuları, ahalinin gıda maddelerini temin konusunda bu toplumda pek çok tarımsal faaliyetin olduğunu göstermektedir. Bunların üzerindeki koyu gri çanak çömlek resimleri ve bölgede bulunan diğer pişirilmiş çamur maddeler Nahcivan’da bulunmuş olup Tunç Çağı’nda MÖ 2.900 tarihine giden aynı çeşit şeylerle eşleşmektedir. Ayrıca, Kültepe’nin yukarı tabakalarında bulunan deliller MÖ 6.000, 5.000 ve 4.000’de sırasıyla Sulduz Nakadeh bölgesindeki Hacı Firuz ve Dalama kültürleri ile Nahcivan özerk Cumhuriyeti’ndeki eski Tunç Çağı kadar eski olan üç kültür çağının gelişmesiyle ilgili deliller sunar. Bu tepenin büyük kültürel değerine rağmen, tepedeki kültürel ve tarihi yönden değerli tabakalardan herhangi biriyle ilgili bugüne kadar ciddi bir çalışma yapılmamıştır. Bu bölgedeki diğer bir kayda değer nokta, kimileri 5 kg gelen büyük Absidani taş parçalarının bulunmuş olmasıdır. Kalıcı bir köy olarak nitelendirilebilecek olan ortadoğudaki en eski insan yerleşimi Irak’ta, Mezopotamya’da bulunmuştur. Burası, kültürel özelliklerinden dolayı Kültepe’den daha eski bir yerdir.
Tarihi kaynaklara göre Huriler, dört bin sene önce Azerbaycan ve Doğu Anadolu’da devlet kurmuşlardır. Salmasın Heftvantepesinde bulunan eserlerin bir kısmı bu medeniyete aitttir. Bölgede bulunan başka medeniyet ise Guttiler ve Urartulardır. Urartular zamanında Salmas’a Olho denirdi. Şehir, Urartular döneminde memleketin ikinci başkenti sayılıyordu. Birinci kent ise Türkiye’de Van kenti idi. Salmas’ta Urartular dönemine ait bir hayli eser bulunmuştur. Salmasın ve Batı Azerbaycan’da bulunan eski sulama kanallarının aslı o döneme aittir[2]. Olho kenti, Asurlular tarafından M.Ö. 7. asırda ele geçirildi.Asların burada yaşamalrı bölgesel toponimlere göre mühtemeldir. Eski Asur hikâyelere göre Salmas ilk olarak MÖ 3.000’de Asur hükümdarı 3. Salmansar idaresinde kuruldu. Burası daha çok Babillilerle dost ve müttefik kabilelerin saldırılarına karşı bir istihkâm olarak kullanıldı. Zaman içinde hisar tedricen şehre dönüştü ve telaffuzunu kolaylaştırmak için ismi de Salmasar’dan Salmas’a kısaldı. Bir süre sonra da bölgede Med imparatorluğu kuruldu. Bölgenin Azerbaycan kavimlerinin kurduğu Med imparatorluğu bünyesine dâhil olduğunun en açık işareti, Moğancık adlı bir yerin varlığıdır. Medlerin din adamlarına Moğ denirdi. Kuşkusuz bu ad Moğlarla ilişkilidir.
Bugün Salmas’a yakın bir yerde, Zincir Kale denilen bir tepenin üstünde, ‘Kad Kapıcısı’ tarafından inşa edilmiş, içinde Sasani dönemine kadar giden bazı taş tabletlerin bulunduğu eski bir bina vardır. Yerel halkın üzdaği dediği bu tabletlerde taşların üzerine Sasani şahları Erdeşir ve Şahpur atlarını sürerken ve Ermeni kralları onların önünde diz çökmüş haliyle resmedilmişlerdir. Bazı tarihçiler bu ve benzer delillere dayanarak Salmas’ın Perslerce fethini Sasani hükümdarları Erdeşir veya Şahpur’a atfederler. Bu tabletlerden başka, Göverçin Kale’de başka ilginç buluntular da ele geçmiştir. Köhneşeher adlı bir köyün yakınlarında Miri Hatun (Arganûn Ağa’nın kızı) adıyla bilinen kerpiçten yapılma bir kule vardır ki, burada da eski tarihli bir tablet bulunmuştur. Salmas'ın Haftevan köyü eski zamanlarda Pers ve Azerbaycan-Ermenistan rahiplerinin başkenti olmuştur.
Bu dönemin başka önemli olaylarından birisi Saka Türklerinin bölgeye gelmeleridir. Sakalar, M.Ö. 7 asırda bölgede bulunmuştur. Tarihi kaynaklara göre Salamas’ta bulunan Kırklar adası (Kazımhan Taşı) Efrasiyab’ın tutuklandığı yerdir.
Araplar Azerbaycan’a girmeden önce Hazar Türkleri de Azerbaycan’a ve Salmas’a gelip yerleşmişlerdir. Bölgede bulunan Höder kalesi Hazarlardan kalma bir kaledir.

b.İslamî Dönemde Salmas
Araplar, 640 yılında Sasanî imparatorluğunun Otbetebne Farged Salmas; Hoy ve Urmiye gibi şehirlerini zapt etti. Bundan üç sene sonra da Sasaniler çöktü.[3] Salmas, İslamî dönemde Azerbaycanın en kanlı isyanlarından birisine yani Babek ayaklanmasına tanık oldu. Tarihçiler Salmas’da bulunan Babkan köy adını Babek’den alınma biliyorlar.[4] Azerbaycan ve onun bünyesinde bulunan Salmas kenti İslamiyet döneminde İslam medeniyetinin gelişmesinde önemli rolü olmuştur. Bölgede birçok âlim yetişmiştir.[5] O devirlerde bölgeden geçen seyyahlar, Salmas’dan ve onun ihtişamlığından bahsetmişlerdir. İbn Havkal, Salmas kalesinden bahsetmiş ve taştan yapılmış duvarından düşmanlar karşısında önlem aldığını söylemiştir.[6] Mukaddesî; İbn Hurdadbeh gibi coğrafyacılar da Salmas hakkında aynı bilgileri sunmuşlardır. El-Mukaddesi seyahatlerini anlatırken bu şehri pazarları ve taş camisi ile över. Öte yandan daha sonra Yakub Hamuri Salmas bahsinde burayı bir şehrin viranesi olarak tarif eder. Hamdullah Mustavfi şehrin çevresindeki surların Gazan Han idaresinde onarıldığını yazar. Nüzhetü’l-Kulûb adlı kitabında Mustavfi şöyle yazar: “Salmas dört mülk’tendir. Uzunluğu Haledat adasından veya Hate Yad’dan ve genişliği ‘Lozm’ ekvatorundan itibaren gelir. Burası harap olmuş surları bulunan bir şehirdir. Kent Melik Hacı Alişah Tebrizi’nin üst düzey bir nazırının emriyle kurulmuştur. Salmas'ın çevresi 8,000 fittir ve iklimi oldukça serindir.
Dokuzuncu asırda Oğuz Türklerinin Azerbaycan’a gelişi, Türklerin bölgedeki nüfusunu daha fazla zenginleştirdi. Oğuzların Yıva; Bayat; Kayı ve Avşar boylarından topluluklar Salmas’a geldiler. Bu dönemde Haçlıların savaşlarının meydana gelmesiyle Salmas ve Azerbaycan’ın batı bölgeleri savaş cephesinin arka cephesi olarak kullandı. Bu savaşlarda Salmas çok zarara uğradı. 1240’de Moğolların eline geçmesiyle bölge, daha büyük bir yara aldı. Halkın büyük bir kısmı bölgeyi terk etti. Yüz sene sonra İlhanlılar döneminde Salmas, Taceddin Alişah sayesinde onarıldı. Salmas’da su kanalları ve köprüler yapıldı ve Salmas kalesi yeniden inşa edildi. Salmaslılar ise yavaş yavaş bölgelerine geldiler. İlhanlılar döneminde Salmas önemli siyasi ve ticari bölgelerden sayılırdı. Urmiye gölünde bulunan Telak kalesi (şimdiki Kazımhan kalesi) Hülagü’nün Bağdat’tan getirdiği hazinelerin saklandığı ve korunduğu yerdi. Hülagü öldükten sonra onun hazineleri ordusunun eline geçti ve dağıldı.[7]
İlhanlılardan sonra bölgede Emir Timur hükümeti başladı. Uzun Hasan ve Akkoyunluların hâkimiyetinden de Salmas’da kaleler hâlâ durmaktadır. Bu kalelerin bir kısmında uzun Hasan adıyla yazılar bulunuyor. Tabii Akkoyunlu ve Karakoyunluların Azerbaycan’da hâkimiyeti daha sonra kurulacak Safevî imparatorluğunun daha küçük şekli gibi algılamak doğru olabilir. Çünkü Safevîlerin hâkimiyeti altında toplanan Türk boyları Akkoyunlu ve Karakoyunlu hâkimiyetinde önemli roller oynamışlardır.
Safevî iktidarı döneminde Salmas, Safevî-Osmanlı savaşları sırasında tamamen tahrip oldu. Bölge halkı Azerbaycan’ın başka bölgelerine göç ettiler. Şah Abbas zamanında Lek topluluğu, Salmas’a yerleştirildi. Bu halkın Salmas’a gelip yerleşmesi, bölgede yerli Türk nüfusunun artmasına sebep oldu. Bugün de Lek Türklerinin büyük bir çoğunluğu Salmas’ın Lekistan bölgesinde yaşamaktadır. Leklerin kökeni Kaşkaylara dayanmaktadır[8]. Bu dönemin en bariz olaylarından birisi Celalî isyanlarıdır. Söylentilere göre bu dönemde Köroğlu, Salmas bölgesine gelmiş ve şehre yakın Höder kalesi’nde kalmıştır. Köroğlu kalesi, Salmas’ın Küresünli bölgesinde hala ayakta durmaktadır. Bu kale Kacarlar tarafından da kullanılmıştır. Bu dönemde olduğu anlaşılan bir diğer gelişme de Salmas ve Azerbaycan’ın batı bölgelerine Giresun da yaşayan Çepni boyundan bir takım insanlar gelip yerleşmesidir. Salmas halkı onlara Giresun’dan geldiklerinden dolayı Küresünlü dedi. Küresünliler sünni inanca sahip Türklerdendirler. Konuşma tarzı ve folklorları Azerilere aynıdır ve musikileri Anadolu halk musikisine benzer.
Osmanlı sultanı IV. Murad’ın Revan seferi esnasında Osmanlı ordusu Salmas’ı da aldı fakat burada birkaç günden fazla kalamadı. Safevî-Osmanlı savaşlarında Salmas kalesi büyük zararlara uğradı. Dönemin tarihçileri ve coğrafyacıları bu meseleye işaret etmişler. Bu dönemde bölgeye gelen iki Osmanlı coğrafyacısının varlığından haberdarız: Kâtib Çelebi ve Evliya Çelebi. Her ikisi de eserlerinde Salmas hakkında bilgi vermektedirler. Kâtib Çelebi’nin verdiği bilgiler coğrafî tanımlamadan ibarettir[9]. Azerbaycan’ı ve bu arada Salmas’ı ziyaret eden Evliya Çelebi’ye göre şehrin ilk kurucusu Büzürcümihr’dir. O şehre Dilmast! adını vermiştir. Hulâgû’nun şehri yerle bir etmesinden sonra Cihan Şah’ın veziri Salmas tarafından şehir yeniden kurulmuş ve bundan sonra Dilmast yerine Salmas ismi şehri tanımlamak için kullanılmıştır. Evliya’ya göre Salmas, “selâm esen kalesi” demektir. Yukarıda söz konusu olan taşları gören Evliya Çelebi, bunları “Emr-i hâzâ’s-sûrü’l-metîn bi-eyyâm-ı Tâceddîn-i âlîşân ve binâ-yı Hâce Nakdî-i Mıkrîzî” diye okumuştur.
Evliya’ya göre şehirde 3000 hane vardır. Şehir dokuz mahalleden oluşmaktadır. Dördü Acem Sünnî Müslümanlardır. Beş mahallesi ise Gökdolak Ermenileridir. 2.000 asker ve 500 dizçöken nökerlerinden de bahseden Çelebi, halkının çoğunun “esb-süvâr” olduğunu yazar. Şehrin merkezinde üç camii vardır. Ona göre hanları, hamamları, süslü dükkânları ve kahvehaneleri ile oldukça hoş bir şehirdir.[10]
O dönemde Salmas adı sadece bölgeye denildi. Revan seferi, Osmanlı-Sefevi mücadeleleri sonrasında kentten hiç bir eser kalmadı. Yaklaşık yüz sene sonra Hoy hanı Ahmet Han Dünbülü Dilman kasabasının etrafına duvar çekti ve Salmas mahallinin merkezi ilan etti.
Azerbaycan Kaçarlar dönemi ile huzura kavuştu. Osmanlı Devleti ile olan mücadeleler bu dönemde sona erdi. Bu istikrardan dolayı Osmanlı ile ticaret en üst düzeye vardı. Salmaslılar Azerbaycan’ın en zengin insanları oldular. Rus-Kaçar savaşları esnasında Salmas, Ruslar tarafindan işgal edildi. Abbas Mirza’nın çabalarıyla Salmas Ruslardan kurtuldu.
Kaçarlar döneminde en önemli olaylarından birisi de meşrutiyet inkılâbının oluşudur. Salmas Tebriz ve Tahran gibi büyük kent olmasa da Salmaslılar ticaret sayesinde komşu ülkelere gidip yeni düşünce tarzlarını öğrenmişlerdi. Hatta Said Salmasî gibi insanlar İttihad ve Terakki partisine üye bile olmuşlardı. Mirza Said’in faaliyetleriyle İttihatçıların tanınmış simalarından Halil Paşa, Yakup Cemil, Mustafa Necip, Ömer Naci önderliğinde 30 kişi İstanbul’dan Azerbaycan’a gitmek istiyorlardı. Amaçları bölgeye hürriyet getirmekidi. Bunun için Trabzon’a, oradan da Erzurum’a vardılar. Halil Paşa Azerbaycan’a ulaşmadan önce Doğu Beyazıt’ta yaşayan Elat liderlerini kazanmak için o tarafa gitti. Kalanlar ise Vana gittiler. Halil Paşa’nın da gelmesinden sonra hep birlikte Salmas bölgesinin merkezi Dilman’a ulaştılar[11]. Dilman’da halk tarafından karşılandılar. Bölgede silahın az olmasından dolayı Ömer Naci silah ve fişek getirmesi üçün tekrar Van’a gönderildi. İttihatçılar iki gün Salmas’da kaldıktan sonra 1909 Şubat’ında istibdat ve azadlık hududu olan Hoya hareket ettiler. Hoy halkı Salmas ve İttihadçılardan oluşan orduyu sevinçle karşıladı. Bu ordunun önderleri önce Hoya toplanan mücahitlerin yetiştirilmesi ile meşgul oldular. Bir süre sonra meşrutiyetçilerle istibdatçılar arasında savaş başladı. Başkale valisi de atlılarıyla birlikte bu savaşa katıldı ve nihayet meşrutiyetçiler galip geldiler. Ancak bir süre sonra Mirza Said Salmasî öldü. Azerbaycan’da ittihatçı yapılanmada önemli rol oynayan Mirza öldüğünde 21 yaşında idi.
Osmanlı-Rus savaşları, I. Dünya Savaşı ve sonrasındaki gelişmeler Salmas’ı ciddi şekilde etkiledi. Şehir büyük hasara uğradı. Kacar Hanedanının kurucusu Ağa Muhammed Han da, Ermenistan işgalinden sonra Salmas’a girmiş ve burada bir müddet kalmıştır. Şah Abbas döneminde Salmas hem barışı korumaya hem de ekonomik açıdan büyümeye çalışmıştır. Bu siyasi ustalığı ile Ermenileri ve etraftaki köyleri şehre getirtmiş ve üstelik aralarında bulunan meseleleri çözümlemiştir. Hatta Haftevan Kilisesi'nin onarımını emretmiş ve burasını Ermeni yetkililerin bakımına vermiştir.
Birinci dünya Savaşında Azerbaycanlılar, Osmanlı yanlısı olarak Ruslara karşı mücadeleye başladılar. Aslında bu mücadele 1905’lerden yani İttihatçıların Azerbaycan’daki faaliyetleri ile ortaya çıkmıştı. Rusların Asurî ve Ermenilere destek vermesi de bu sorunun büyümesine yol açtı. Misyonerlerin de Ermeni ve Nesturileri eğitmesi, onları bir vatan kurma düşüncesine yönelmiştir[12]. Melikzâde Tohid, Osmanlı sınırları içinde yaşayan Ermenileri ayaklandırmak için gönderilen silahların sevkiyat merkezinin Salmas olduğunu yazmaktadır[13].

c. 20. Yüzyılın Başlarında Salmas
I. Dünya Savaşı başlayınca Salmas Rusların eline geçti. Osmanlı ordusunun Salması zapt etme çabaları sonuç vermedi. 1915 yılında Osmanlı Nesturileri resmen ayaklandılar ve devlete karşı silahlı mücadeleye başladılar. Osmanlı ordusu karşısında bozguna uğrayan Nesturiler, Rus ordusunun yardımı ulaşamayınca çekilmek zorunda kaldılar. Rus ordusunun bulunduğu Batı Azerbaycan bölgesine gittiler. Bu halka Azerbaycanlılar “cilo” veya “celo” olarak adlandırmaktadır. Halk celolara yardımı esirgemedi. Fakat Celolar, Ruslar bölgeyi terk edince onların yerini alıp Urmiye ve Salmas’ta yaptıkları soykırımla Batı Azerbaycan’ı ele geçirdiler. 6 ay süren bu katliam ve istila, Osmanlı ordusunun Halil Paşa kumandasında Azerbaycanlıları Ermeni ve Nesturilerin elinden kurtarmak amacıyla gelmesi sona erdi. Cilolar, İngiliz ordusunun yardımıyla Bağdat’a kaçtılar. Bu olaylar Azerbaycan halkı tarafından ciloluk olayları olarak adlandırılır. Bu olaylar sırasında Salmas’da ve Urmiye’de yaklaşık 150.000 kişi katledildi[14].
Mayıs 1919’dan itibaren yaşanan otorite boşluğundan dolayı Simko adlı Şakak aşiret başkanı liderliğinde Kürtlerin ayaklanması başladı. Kısa bir sürede Azerbaycan’ın batı bölgesi Kürtlerin eline geçti. .Aralık 1919’da Salmas’ın doğusunda bulunan Lekistan bölgesi Kürtlerin eline geçti. Bu olaylar sırasında 2500 Salmaslı katledildi. Soykırımdan kurtulanlar ise Tebriz’e kaçıp kanlı olayları kamuoyuna duyurdular. Şubat 1920’de Azerbaycan ordusu, işgal edilmiş Salmas şehrini kurtardı. Simko devletle barış antlaşması imzaladı. Azerbaycan’ın batı bölgelerinde bu kanlı ve acı olaylar olurken Tebriz’de ise Hıyabanî ayaklanması başladı. Tahran’dan atanan valiler geri dönmek zorunda kaldılar. Bu ayaklanma ile Azerbaycan’da Azadistan devleti kuruldu.
1922 yılında, söz konusu Kürtler, Ermeniler ve İran Devleti arasında mücadeleler baş gösterdi. Bu sürede Küresünnilerde boş durmadılar. Kendi mal, can ve namuslarını korumak için silahlandılar. Bu sırada Küresünnilerin ileri gelenleri Küresünni bölgesinin merkezi olan Sılav köyünde toplanmışlardı. Bu hareketin önderlerinin İran devletinden tek istekleri Simitgoyı mağlup edilmesiydi. İran devleti ise, devletten başka bir güç istemiyordu. Bu yüzden Küresünnilerinin silahlı kalmalarını doğru bulmamıştır. İran askerî komutanları tarafından Hasan Salmasî aracılığıyla Küresünni liderlerinin bulunduğu Sılav köyune bir mektup gönderilmiştir. Mektupta silahlarını teslim etmeleri ve devlete bağlılıklarını bildirmeleri istenmiştir. Bu süreçte İran ordusu da Sılav bölgesini kuşatmıştır. İranlıların Küresünnilerine uyguladığı baskı ve katliam sonucu bir büyük Küresünni aşireti Türkiye’nin doğusuna göç etmek zorunda kalmıştır.
Salmas, Kacar hanedanı döneminde önemini kaybetmiştir. Bölgenin yakınındaki Dilmaqan adlı köye daha fazla önem verilmiştir. Ancak 1930 yılındaki büyük bir depremde hem Salmas, hem de Dilmagan tamamen harap olmuş ve 4.000’den fazla kimse hayatını kaybetmiştir. Bu depremde Salmaslılardan yaklaşık 2.500 kişi vefat etmiştir. Ancak iki ay sonra harabeye dönmüş bölgede yeni bir şehir inşa edilmiştir. Bu yeni şehrin adı Şahpur koyulmuştur. 1945 Azerbaycan Millî Hükümeti döneminde şehrin ismi tekrar Salmas olmuştur. Azerbaycan hükümetinin ömrü uzun sürmemiştir. Bir sene sonra Şah ordusu Azerbaycan’ı zapt edince şehrin ismi de tekrar Şahpur olarak değiştirilmiştir. Ancak bu isim de kalıcı olmamış ve 1979 Humeyni devrimi sonrasında şehrin adı Salmas’a çevrilmiştir. Şimdiki salmasın yaklaşık 80 bin civarında nufusu vardır. Bu nufus köylerde yaşayan halkın mufusuyla 150 bine varmaktadır.
[1]Melikzade; Tohid; Salmas ve Azerbaycanın Batı bölgelerinin on bin senelik tarihi ; Tbriz ; 2006 S; 40
[2] Diyakonov: tarihi Mad ; tahran ; 1358; s; 239
[3] Belazeri; futuhuolboldan:Tahran 1340 s 90
[4] Nefisi; Said: Babek delavere Azerbaycan; Tahran; 1967; s: 214
[5] Melikzade; salmas s;76
[6] İbni Hovkel; Suretolarz; tahran; 1989 ; s; 85
[7] Melikzade;salmas s; 231
[8] Melikzade;salmas s; 322
[9] “Salmas yetmiş dokuz derece tûl otuz sekiz derece ‘arzda Tebriz’den garba aher-hod Azerbaycan bir şehirdir Hoca Alişah-ı Tebrizî burasını yapmış idi gerü harab oldu havası serde mâ’il suyu Kürdistan dağlarından gelür ve Tebriz gölüne dökülür vafîr bağları vardır iyi üzümü olur gullesi ve hububatı dahi vâfirdir hukûk-ı divaniyesi otuz dokuz bin dinar yazılır.” Kâtib Çelebi, Kitâb-ı Cihânnümâ, Müteferrika Matbaası, İstanbul 1145 (1732), s.485.
[10] Evliya Çelebi, Evliya Çelebi Seyahatnâmesi IV (hz. Y. Dağlı, S. A. Kahraman), Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2001, s.193-194.
[11] Halil Kut, Bitmeyen savaş , istanbul 1972, s:59
[12] Melikzade; Tohid; Birinci dünya savaşında Azerbaycan ; Tebriz 2006; s; 23
[13] Melikzade; Tohid; Salmas ve Azerbaycanın Batı bölgelerinin on bin senelik tarihi ; Tbriz ; 2006 S; 325
[14] Melikzade; Tohid;; Azerbaycan birinci dünya savaşında yahut celoluk faciası; Tebriz 2005; s; 230

2006-03-15T01:06:00.000+03:30

زلزله‎هاي بزرگ و مخرب معاصر
آذربايجان
(1900 تا 2005 ميلادي)

دكتر توحيد ملك زاده ديلمقاني[1]
دانشگاه آزاد اسلامي واحد اورميه

1902 م (13 فوريه )(شاماخي): در اين سال زلزله اي شهر شاماخي را تكان داده موجب تخريب خانه ها و تلفات به ساكنين شهر و روستاهاي اطراف شد. بربريان (1977) بزرگي اين زلزله را 6 درجه بر آورد كرده مختصات رو مركزي زلزله را 42/40 درجه شمالي و 71/78 درجه شرقي برآورد كرده است. اين زلزله در ساعت نه و سي و چهار دقيقه و شش ثانيه به وقت جهاني رخ داد.
1924م (19فوريه)(قره داغ، شمالشرق اهر): در اين سال زلزله اي در ساعت شش و پنجاه ونه دقيقه و پنجاه ونه ثانيه به وقت جهاني كوهستانهاي قره داغ را در هم كوبيد(بربريان 1977) كه بزرگي اين زلزله را 7/5= M تا 0/6=M برآورد كرده اند. مختصات رو مركز اين زلزله 90/38 شمالي و 60/47 شرقي تعيين شده است. بربريان (1977) شدت اين زلزله را I =VII در مقياس مركالي اصلاح شده برآورد كرده است.
1930م ( 6 مه )(سلماس): روز سه شنبه 16 ارديبهشت 1309 هـ .ش زلزله اي كه بزرگي آن را 5/5= M درجه برآورد كرده اند سلماس را در ساعت 10صبح تكان داده و باعث خرابي چند دكان و خانه شده تقريباً پانزده نفر تلف شدند و قسمتي از اهالي شهر را تخليه كردند. روستاهاي هفتوان، كوچه ميش و كلشان تخريب شدند در هفتوان، چند خانه به كلي فرو ريخته و يك زن با يك كودك زير آوار ماندند در كوچه ميش و كلشان تقريباً تمام خانه ها تخريب و در هر كدام يك نفر كشته شدند. در روستاهاي ديگر سلماس آسيب ها كمتر بود مثلاً در كهنه شهر، پته‎وئر(Pata ver ) سارنا، پيه جوك (Payajuk) چند خانه فروريخت و بيشتر آنها ترك خوردند در ديگر روستاها نظير محلم، اؤله ، خسروا، ديريش و مغانجوق بيشتر خانه ها ترك خوردند. كمي دورتر از رو مركز زلزله كه آن را بربريان (1977) و بولتن مؤسسه ژئو فيزيك 15/38 درجه شمالي و 75/44 درجه شرقي (منطقه تمر، شورگل) برآورد كرده اند. در روستاهاي حبشي، اختاخانا، يوشانلو، خان تختي، عيان و سنجي تنها چند ديوار ترك خوردند. اين زلزله كه در حقيقت پيش لرزه اصلي زلزله مهيب سلماس بود اين اثر را داشت تا به مردم سلماس و روستا هاي اطراف هشدار ترك خانه ها را بدهد و بدينسان جان خود را از زلزله هاي احتمالي نجات دهند در اين ميان نقش فرمانده سرباز خانه سلماس چشمگير بود. فرمانده پادگان سلماس ضمن هشدار به مردم سلماس از بابت نخوابيدن در زير سقف سنگين خانه‎ها تمام سربازان پادگان سلماس را به حالت آماده باش در خارج پادگان نگه داشته بود كه آمادگي و كمك اين سربازان در فرداي آن زلزله در بولتن هاي مهم زلزله نگاري جهان در ساعت هفت وسه دقيقه و بيست و دو ثانيه به وقت جهاني حدود ساعت ده صبح به وقت محلي ثبت شده است. پانزده ساعت بعد در نيمه شب همانروز زلزله اي با قدرت خيلي بيشتر از اثر اين زلزله سلماس را بكلي تخريب كرد.
1930م(7مه)(سلماس): اين زلزله كه بزرگي آن را بربريان (1974) 4/7=M و مؤسسه ژئوفيزيك 2/7=M برآورد كرده است يكي از مخربترين زلزله‎هاي آذربايجان و شايد منطقه خاورميانه مي باشد بطوريكه سال 1930در تاريخ زلزله شناسي بنام 1930سلماس ثبت شده است. پانزده ساعت پس از پيش لرزه سلماس در نيمه‎شب سه‎شنبه يا در حقيقت بامداد روز چهارشنبه 17 ارديبهشت زلزله اصلي در ان واحد موجب تخريب كامل ديلمقان dilmgan و حدود شصت روستا در دشت سلماس و مناطق حاشيه آن شد. دامنه آسيب‎ها از دشت سلماس به دهستان قطور و مسير علياي زاب در تركيه كشيده شده بود و موجب كشته شدن 2500 تا 4000 نفر در سلماس شد.
پس از زلزله در 10كيلومتري شمال گسل سلماس يك چشمه آب گازدار هيجده درجه بوجود آمد كه در سلماس زلزله بولاغي (چشمه زلزله) ناميده شد. اين چشمه بعدها پس از زلزله ها مخصوصاً زلزله 22 ژوئن 1973 سلماس رنگ گل به خود گرفت. در نتيجه اين زلزله سطح ايستابي منطقه موقتاً بالا رفته و مناطق پست را آب فرا گرفت اما به زودي به سطح پيشين خود فرو نشست. آب درياچه كه خيلي پايين رفته بود به تدريج بالا آمد و زمين لغزشهاي متعدد در دره سلماس و در شيبهاي لشكران و ساير مناطق رخ داد كه ريزش تپه هاي باستاني هفتوان تپه و ديريش تپه قابل ملاحضه بود. امبرسيز(1982) شعاع تخريب زلزله را 23 كيلومتر و شعاع احساس را350 كيلومتر برآورد كرده است يعني اين زلزله در بغداد و تفليس احساس شده است.
اين زلزله گسلشي همراه بود كه هنوز هم قابل مشاهده است و مي توان آنرا بر روي زمين به گونه اي ناپيوسته در طول حدود شانزده كيلومتر از شمالغرب شورگؤل (shor gol) تا همسايگي كهنه شهر دنبال كرد. در بيشتر مسير آن كه داراي گراي 300درجه است مي توان درباره جهت جنبش واقعي گسل جنوب سلماس داوري كرد كه راستگرد است اما بجز در دو نقطه جابجايي افقي راستگرد يك و 4 متري قابل اندازه گيري است. مقدار جنبش را نمي توان تعيين كرد. بين شورگؤل و محل تقاطع گسلش با زولاچاي، طرف شمالشرقي شكستگي گسله پايين افتاده است. مقدار جابجايي قائم متغير است و در برخي جاها افت ظاهري به 4 تا6 متر مي رسد. اثر گسيختگي پس از كهنه شهر ديگر قابل مشاهده نيست با اين همه اطلاعات محلي دلالت بر آن دارد كه اين اثر در طول شش تادوازده كيلومتر ديگر در همان راستا در طول كناره جنوبغرب دوشوان چاي ادامه داشته است. در شمالغرب دئريك، شكستگي گسله ديگري را در سنگ و آبرفت ميتوان ديد كه در طول حدود سه كيلومتر با گراي 50تا 60 درجه كشيده شده و طرف غرب آن پايين افتاده است. رشته پس لرزه ها در حدود سه ماه ونيم دنباله داشت و بزرگترين پس لرزه در 8 مه (18 ارديبهشت) سبب ريزش در شرفخانه، خوي و قوطور شد. در دشت سلماس نصف روستاي شكريازي نابود و چهار نفر كشته شد. اين پس لرزه همچنين روستاهاي گيوران، ميرعمر، راويان و چاليان در جنوب قوطور را كه پيشاپيش در اثر لرزه اصلي ويران شده بود تقريباً به كلي ويران و به ناحيه اي كه در اثر لرزه اصلي زيان شديدي نديده بود به سختي آسيب رساند. در اين زلزله اكثر آثار باستاني سلماس، مساجد و بقاع قديمي، مناره قرون وسطي‎يي ميرخاتون، پلهاي قديمي از بين رفت.
پس از استقرار آرامش در سلماس، شهر جديدي در يك كيلومتري ديلمقان ـ در محل فعلي شهر سلماس با نقشه صحيح شهر سازي و مهندسي و به صورت شطرنجي مهندس اسدالله خاورزمين احداث و به هر يك از اهالي شهر ويران شده سلماس قطعه زمين مناسبي جهت خانه سازي و اسكان داده شد. از ويرانه هاي سلماس امروزه چيزي باقي نمانده است، بجز پايه ديوارهاي مسجد آقا«آقامچيدي» و سنگهاي منشوري شكل ستونهاي مسجد كه جاي دارد محل اين آثار توسط ميراث فرهنگي حصار كشي شده و بعنوان يادگاري از زلزله مشهور و ويرانگر 1930م سلماس براي آيندگان جهت عبرت و برنامه ريزي اصولي جهت تلاش براي بسط دانش زلزله شناسي و مهندسي زلزله در منطقه استفاده گردد.
1931م(27آوريل)(زنگه زور): زلزله اي بزرگ به بزرگي 5/6= M منطقه زنگه زور در شمال ارس را درهم كوبيد. اين زلزله د ر ساعت شانزده و پنجاه دقيقه و پنجاه و چهار ثانيه به وقت G MT در مختصات 45/39 درجه شمالي و 46 درجه شرقي به وقوع پيوسته است.
1965م(10فوريه)(جنوبشرق بستان آباد، تبريز): زلزله اي به بزرگي 1/5= M در ساعت شانزده و نه دقيقه و پنجاه ثانيه به وقتG MT منطقه بستان آباد و روستاي علي خلج را درهم كوبيده، هفت روستا تخريب و نزديك به پنج نفر كشته شدند. مختصات اسپي سنتري زلزله 4/37 درجه شمالي و 1/47 درجه شرقي بوده است(شكل 26).
1966م(20مارس)(ماكو): در اين سال سلسله زلزله هايي كه ار 20مارس 1966 م شروع شد ماكو و روستاهاي شمال آنرا به شدت تكان داد. در اثر شوك اصلي اين زلزله در 20مارس (اواخر اسفند) در روستاي دانالو، دو خانه فرو ريخته و در روستاهاي قره تپه، قيزيل داغ، هنديوار و ميلان خانه ها ترك دار شدند.اينزلزله در محدوده روستاهاي دارقاگؤلي، باغ ب، قايوت، كيشميش تپه، بازرگان، ياريم قيه و قره عيني هيچ تخريبي نداشته و فقط سبب تكان مختصر مناطق فوق الذكر شده بود. شدت احساس اين زلزله در مناطق فوق I=VI برآورد شده است. طي 19 مارس تا 8 آوريل 1996 بيش از 40زلزله منطقه ماكو را تكان داد بنابراين مي توان زلزله 1966ماكو را از نوع دسته و گروه زلزله (swarm ) دانست كه در نوع خود در آذربايجان بي نظير است(شكل 27).
1968م(29آوريل)(ماكو): در ساعت 8 شب دوشنبه 9 ارديبهشت 1347 شمسي زلزله اي به بزرگي 3/5=M بدون هيچ پيش لرزه اي مساحتي بين هشت هزار كيلومتر مربع در شمالغرب آذربايجان را تكان داده موجب تخريب مناطق وسيعي در ماكو و روستاهاي اطراف شد. اپي سنتر اين زلزله در 20كيلومتري غرب ماكو در 28/38 درجه شمالي و 30/44 درجه شرقي ذكر شده است. در اثر اين زلزله بيش از 90روستاي ماكو آسيب ديده و ده روستا بطور صد درصد نابود و سي و هفت تن نيز كشته و چندين صد راس گاو و گوسفند در زير آوار تلف شدند(شكل27).
1970م(14مارس)(خوي): در اثر زلزله اي به بزرگي 3/5= M شهر خوي تكان خورده و ناحيه بدلان در غرب شهر خوي تخريب و بيش از چهار نفر در اثر زلزله كشته شد. اين زلزله در ساعت پنج و بيست و يك دقيقه و چهل و چهار ثانيه در عمق 23 كيلومتري زمين در مختصات رو مركزي 6/38 درجه شمالي و 7/44 درجه شرقي رخ داد(به نقل از USCGS). اين زلزله را مي توان به گسل وار منسوب دانست(شكل 27).
1970م (4اكتبر)(پسوه): در پاييز سال 1349 زلزله اي به بزرگي 5/5= M منطقه پسوه پيرانشهر را به شدت تكان داده خسارات و تلفاتي چند در منطقه به بار آورد. اين زلزله را مي توان به گسل پيرانشهر مربوط دانست.
1976م(24نوامبر )(چالديران): در ساعت سه وپنجاه و دو دقيقه بعد از ظهر به وقت محلي زلزله اي به بزرگي 3/7= Ms منطقه چالديران و روستاهاي اطراف را به شدت در هم كوبيد. دامنه تخريب حتي به طرف تركيه هم كشيده شده بود. بولتن هاي زلزله نگاري اين زلزله را در مختصات رومركز 121/39 درجه عرض شمالي و 029/44 درجه طول شرقي در عمق سي وشش كيلومتري زمين ثبت كرده اند(شكل 27).
زلزله بزرگ ديگر تقريباً چهاده ثانيه بعد به بزرگي 5/5= M منطقه مجاور را درهم كوبيد و سه ساعت بعد نيز زلزله اي به بزرگي 0/5=M همان منطقهرا بشدت تكان داده بر خرابيها افزود. در اثر اين زلزله زمين به اندازه 5/2 متر شكافته شد. دامنه تخريب در طرف تركيه وسيعتر بود بطوريكه 109 روستاي منطقه چالديران تركيه صددرصد تخريب شده و بيش از چهار هزار نفر كشته شدند. در طرف آذربايجان نيز بيش از هزار خانه در 45 روستاي زير تخريب و نزديك به شش نفر كشته شدند. اين زلزله در قره ضياءالدين، علمدار، مرند، سلماس، تبريز،خوي و ماكو نيز احساس شد. پس لرزه ها ماهها پس از زلزله اصلي ادامه داشت كه بزرگترين آنها بيش از 5=M درجه بزرگي داشت.
1996م(28فوريه)(اردبيل): زلزله اي به بزرگي 5/5= M b ساعت چهارو بيست وهفت دقيقه و بيستوهشت ثانيه به وقت محلي روز جمعه دهم اسفند 1375 اردبيل و روستاي اطراف را به شدت تكان داده و چندين روستا بطور كامل تخريب شدند. در روستاهاي گلستان، جوراب، تجرق، آتشگاه وراجستان كه تخريب صددرصد بود شدت زلزله به I =VIII در مقياس مركالي برآورد شده است. در اين زلزله بيش از هزار نفر كشته و دوهزار و ششصد تن از روستائيان مجروح شدند. تحليل ها نشان مي دهد ساز و كار ژرفي زلزله روند شمالي- جنوبي با جابجايي راستالغز چپگرد مي باشد. زلزله مزبور با پس لرزه هاي متعدد همراه بود كه بزرگي بعضي از آنها به 4 مي رسيد.

بحث‌‏‎ و‏‎ نتايج‌‏‎ گسل‌هاي‌‏‎ كنار‏‎ در‏‎ آذربايجان‌‏‎ شهرهاي‌‏‎ اكثر‏‎ گرديد‏‎ ملاحظه‌‏‎ -‎‎‏‏1‏‎ و‏‎ لرزيده‌‏‎ كرات‌‏‎ به‌‏‎ تاريخ‌‏‎ طول‌‏‎ در‏‎.‎شده‌اند‏‎ بنا‏‎ كواترنر‏‎ اردبيل‌ ، ‏‎ شهرهاي‌‏‎) است‌‏‎ شده‌‏‎ تخريب‏‎ به‌كلي‌‏‎ يا‏‎ و‏‎ ديده‌‏‎ صدماتي‌‏‎ نزديك‌‏‎ اينده‌‏‎ در‏‎ اينكه‌‏‎ احتمال‌‏‎ بنابراين‌‏‎ ‎‏‏،‏‎(‎سلماس‌‏‎ و‏‎ تبريز‏‎ به‌‏‎ توجه‌‏‎ بنابراين‌‏‎.‎است‌‏‎ فراوان‌‏‎ دهد ، ‏‎ روي‌‏‎ حوادثي‌‏‎ چنين‌‏‎ و‏‎ آذربايجان‌‏‎ زمين‌ساخت‌‏‎ لرزه‌‏‎ گسل‌ها ، ‏‎ مكانيسم‌‏‎ شناخت‌‏‎ .گيرد‏‎ قرار‏‎ توجه‌‏‎ مورد‏‎ بايد‏‎ منطقه‌ ، ‏‎ در‏‎ زلزله‌شناسي‌‏‎ مطالعات‌‏‎ در‏‎ ما‏‎ ضعف‌‏‎ اين‌‏‎.‎طبيعت‌‏‎ خشم‌‏‎ نه‌‏‎ و‏‎ است‌‏‎ الهي‌‏‎ خشم‌‏‎ نه‌‏‎ زلزله‌‏‎ -‎‏‏2‏‎ را‏‎ پديده‌‏‎ اين‌‏‎ با‏‎ مقابله‌‏‎ كه‌‏‎ است‌‏‎ طبيعي‌‏‎ پديده‌‏‎ اين‌‏‎ شناخت‌‏‎ زلزله‌‏‎ بحران‌‏‎ ستاد‏‎ تاسيس‌‏‎ صورت‌‏‎ در‏‎ ليكن‌‏‎ است‌‏‎ كرده‌‏‎ دشوار‏‎ (ب‏‎.‎زلزله‌‏‎ همگاني‌‏‎ آموزش‌‏‎ (‎الف‌‏‎ اهداف‌‏‎ براي‌‏‎ آذربايجان‌‏‎ براي‌‏‎ به‌‏‎ توجه‌‏‎ (‎ج‌‏‎ هلال‌احمر‏‎ از طريق‌‏‎ امدادرساني‌‏‎ در‏‎ همگاني‌‏‎ آموزش‌‏‎ حدودي‌‏‎ تا‏‎ مي‌توانيم‌‏‎ آتش‌نشاني‌ ، ‏‎ و‏‎ اورژانسي‌‏‎ و‏‎ ايمني‌‏‎ مسائل‌‏‎ .بكاهيم‌‏‎ تلفات‌‏‎ تعداد‏‎ از‏‎ و‏‎ زلزله‌‏‎ براي‌‏‎ آمادگي‌‏‎ به‌عنوان‌‏‎ مي‌شود‏‎ پيشنهاد‏‎ -‎‏‏3‏‎ انتخاب‏‎ مشخصي‌‏‎ روز‏‎ مردم‌ ، ‏‎ براي‌‏‎ زلزله‌‏‎ اهميت‌‏‎ كردن‌‏‎ خاطرنشان‌‏‎ .گردد‏‎ اعلام‌‏‎ و‏‎ موضوع‌‏‎ به‌‏‎ عمران‌ ، ‏‎ و‏‎ و ساز‏‎ ساخت‌‏‎ مسائل‌‏‎ در‏‎ مي‌شود‏‎ پيشنهاد‏‎ -‎‎‏‏4‏‎ متخصصان‌‏‎ صحيح‌‏‎ تربيت‌‏‎ جهت‌‏‎ و‏‎ شود‏‎ داده‌‏‎ بيشتري‌‏‎ اهميت‌‏‎ زلزله‌‏‎ رشته‌هاي‌‏‎ و‏‎ عمران‌‏‎ رشته‌‏‎ در‏‎ دانشگاهها‏‎ تمام‌‏‎ در‏‎ عمران‌‏‎ تدريس‌‏‎ اجباري‌‏‎ درس‌‏‎ يك‌‏‎ به‌عنوان‌‏‎ زلزله‌‏‎ مهندسي‌‏‎ درس‌‏‎ وابسته‌ ، ‏‎ .شود‏‎ شهرداريها ، ‏‎ شهرسازي‌ ، ‏‎ و‏‎ مسكن‌‏‎ وزارت‌‏‎ شهرسازي‌ ، ‏‎ مسائل‌‏‎ در‏‎ -‎‏‏5‏‎ ژئوفيزيكي‌‏‎ مطالعات‌‏‎ به‌‏‎ وابسته‌‏‎ ادارات‌‏‎ ساير‏‎ و‏‎ مسكن‌‏‎ بنياد‏‎ نظير‏‎ شهري‌‏‎ عمران‌‏‎ طرحهاي‌‏‎ در‏‎ و‏‎ داده‌‏‎ اهميت‌‏‎ مناطق‌ ، ‏‎ در‏‎ قوي‌‏‎ فشار‏‎ كابلهاي‌‏‎ و‏‎ نفت‌‏‎ و‏‎ گاز‏‎ و‏‎ فاضلاب‏‎ و‏‎ آب‏‎ لوله‌گذاري‌‏‎ .آيد‏‎ به‌عمل‌‏‎ كافي‌‏‎ توجه‌‏‎ زلزله‌‏‎ موضوع‌‏‎ به‌‏‎ مخابرات‌‏‎ و‏‎ برق‌‏‎ شهرهاي‌‏‎ از‏‎ يك‌‏‎ هر‏‎ در‏‎ زلزله‌‏‎ پهنه‌بندي‌‏‎ ريز‏‎ مطالعات‌‏‎ -‎‎‏‏6‏‎ كلان‌شهري‌‏‎ توسعه‌هاي‌‏‎ اساس‌‏‎ به‌عنوان‌‏‎ و‏‎ آغاز‏‎ آذربايجان‌ ، ‏‎ .گيرد‏‎ قرار‏‎ توجه‌‏‎ مورد‏‎ و‏‎ كوهها‏‎ دامنه‌‏‎ در‏‎ نامناسب‏‎ موقعيت‌‏‎ داراي‌‏‎ روستاهاي‌‏‎ -‎‏‏7‏‎ است‌ ، ‏‎ Landslide لغزش‌‏‎ زمين‌‏‎ پديده‌‏‎ مستعد‏‎ كه‌‏‎ تند‏‎ شيبهاي‌‏‎ امن‌‏‎ مكانهاي‌‏‎ به‌‏‎ اولويت‌‏‎ رعايت‌‏‎ با‏‎ به‌مرور‏‎ و‏‎ شده‌‏‎ شناسايي‌‏‎
.شوند‏‎ داده‌‏‎ انتقال‌‏‎

منابع فارسي :
1- امبرسيز.ن.ن.وملويل.چ.پ.،1370، تاريخ زمين لرزه هاي ايران، ترجمه: رده، 1. ناشر آگاه، تهران
2- باباخاني .ع.،ف.،1376،شرح نقشه زمين شناسي چهارگوش اردبيل به مقياس 000/250/1، سازمان زمين شناسي كشور، تهران
3- باهر طالاري. ط.،شاد. هـ، 1376، بررسي علل لغزش شيب هاي بزرگراه شمال تبريز و ارائه روش هاي بهينه جهت تثبيت. دومين سمينار زمين لغزه، مؤسسه بين المللي زلزله شناسي و مهندسي زلزله، تهران
4- بربريان.م.،قريشي.م.،1366، پژوهش و بررسي لرزه زمين ساخت كاربردي، خطر زمين لرزه، گسلش در گستره درياچه تكتونيكي اورميه، سازمان زمين شناسي كشور، شماره گزارش؟
5- پدرامي.م.، حسين خان ناظري. ن.، عبدالهي.م.ر.،1372، مطالعات زمين شناسي مهندسي و ژئوتكنيك در كوي افسران- خوارزمي و پيرامون آن، شهرك وليعصر تبريز، وزارت معادن و فلزات
6- پيمان.م.،مقدسي موسوي .م.،1366 خطر زمين لرزه در شهر تبريز، مجله فيزيك زمين و فضا، مؤسسه ژئوفيزيك دانشگاه تهران، جلد شانزدهم و هفدهم، شماره 1-2
7- توكلي.ب.،1372، مباني خطر زمين لرزه اي، مؤسسه بين المللي زلزله شناسي و مهندسي زلزله،تهران
8- حيدري .م.،زارع.م.، 1374، بررسي مقدماتي لرزه خيزي، لرزه زمين ساخت و خطر رويداد زمين لرزه گسلش در پهنه استان زنجان، مؤسسه بين المللي زلزله شناسي و مهندسي زلزله، تهران
9- داس.ب.ام.،1371، اصول مهندسي ژئوتكنيك، ترجمه طاحوني،انتشارات دانشگاه تهران
10- ذكاء. ي.،1368، زمين لرزه هاي تبريز، انتشارات كتابسرا، تهران
11- روبو.م.،كوپن.ر.،1369، جابجايي قاره ها، ترجمه مهندس دنبلي، انتشارات علمي فرهنگي تهران
12- سازمان زمين شناسي كشور، 1362 پروژه ژئوديناميك(زمين پيمايش در ايران)، گزارش شماره 51
13- سازمان زمين شناسي كشور، دگر ريختي قاره اي در فلات ايران زمين، شماره 52
14- سياهپوش.م. ت.، 1370، پيدايش تمدن در آذربايجان، انتشارات قومس، تهران
15- سيد. اچ. بي، ادريس. آي. ام.، 1374، حركتهاي زمين و روانگرايي خاك در حين زلزله، ترجمه سعيد منتظرالقائم، مؤسسه بين المللي زلزله شناسي و مهندسي زلزله ،تهران
16- شاه پسندزاده. م و، زارع.، 1374، بررسي مقدماتي لرزه خيزي، لرزه زمين ساخت و خطر زمين لرزه،گسلش در پهنه استان آذربايجان شرقي، مؤسسه بين المللي زلزله شناسي و مهندسي زلزله، تهران
17- شريعت جعفري.م.،1375، زمين لغزش مباني و اصول پايداري شيب هاي طبيعي، انتشارات سازه تهران
18- شريف زاده، رضا،؟، مجموعه مقالاتي در خصوص بلاياي طبيعي ئ حوادث غيرمترقبه، ناشر؟ تهران
19- شهرابي. م.، 1373، شرح نقشه زمين شناسي چهارگوش اورميه به مقياس 1:250000، سازمان زمين شناسي كشور، تهران
20-شهرابي. م.، 1360، گزارش مختصري از رخساره درياچه اي زمان هولوسن و تغييرات آب و هوايي درياچه فوق اشباع از نمك اورميه، سازمان زمين شناسي كشور، گزارش داخلي
21- علي پور.ف.، كمك پناه. ع.، 1376، بررسي زمين لغزه شهرك وليعصر تبريز و ارائه روش پايدارسازي، ارائه شده در دومين سمينار زمين لغزه، مؤسسه بين المللي زلزله شناسي و مهندسي زلزله، تهران
22- فهمي. م.ح.، ايرجي.، 1365، زمين شناسي و معادن آذربايجان غربي، ناشر؟ خوي
23- قلي يوف.ن.، 1359، تاريخ آذربايجان ترجمه ح. صديق، انتشارات گوتنبرگ تهران ناشر؟ تهران
24- قنبري. ع.، 1363، مطالعه زمين شناسي، تكتونيك و سايزمو تكتونيك منطقه خوي در آذربايجان دانشكده فني، دانشكاه تبريز، كتاب چاپ نشده، نزد مؤلف
25- قنبري.ع.، 1372، مطالعه اجمالي گسل شمال تبريز، اولين كنفرانس بين المللي بلاياي طبيعي، ناشر؟ تهران
26- قنبري. ع.، 1373، گزارش مطالعات تفضيلي، مسائل زمين شناسي مهندسي ژئوتنيك شهرك لاله تبريز
27- قنبري.ع.1376، گزارش مقدماتي زمين لرزه 10اسفند 1375 اردبيل، دانشكده فني، دانشگاه تبريز، مقاله نزد نگارنده تكتونيك شهرك لاله تبريز، دانشكده فني دانشگاه تبريز، گزارش نزد مؤلف
28- قريشي.م.،برزگر.ف.، 1370، توان(پتانسيل) لرزه خيزي گستره آذربايجان در پيوند با برنامه ريزي شهرها، مجموعه مقالات طرح ريزي كالبدي، وزارت مسكن وشهرسازي، تهران
29- كمك پناه.ع.، منتظرالقائم.س.، چدني .ا.ج.، 1373، پهنه بندي زمين لغزه در ايران جلد اول، مؤسسه بين المللي زلزله شناسي و مهندسي زلزله تهران
30- كمك پناه.ع. 1376، مطالعات زمين شناسي مهندسي لغزش كوي وليعصر تبريز، ارئه شده در دومين سمينار لغزه و كاهش خسارتهاي آن، مؤسسه بين المللي زلزله شناسي و مهندسي زلزله، تهران
31- مدني، شفيعي، 1371، زمين شناسي عمومي، انتشارات دانشگاه صنعتي اميركبير، تهران
32- مظفريان. پ.، كماليان.ن.، مهرابيان.ش.، 1372، زمين لرزه هاي ايران از سال 1900تا 1992 ميلادي، گزارش علمي شماره 77، مؤسسه ژئوفيزيك دانشگاه تهران
33- معماريان.ح.، 1371، زمين شناسي براي مهندسين، ناشر دانشگاه تهران، صص 350-324
34- معماريان.ح.، 1374، زمين شناسي مهندسي و ژئوتكنيك، ناشر دانشگاه تهران صص 500-410
35- نوگل سادات.م.ع.، 1364، منطقه هاي برشي و خميدگي هاي ساختاري در ايران، دست آوردهاي تحليل ساختاري ناحيه قم، گزارش شماره 55، سازمان زمين شناسي كشور.
منابع انگليسي:
Berberian. M.1976 Bozgush 1879 earthquake, Gs Report No 39

Berberian. M. 1976 north Tabriz fault, Gs Report No 39

Berberian. M. 1976 Salmas earthquake, Gs Report No 39

Berberian. M. 1976 Contribution To The Seismotectonies of Iran (part IV) No 40 Gs

Berberian. M. Tchalenco. J.S.1976 Field study and documention of The 1930 Salmas earthquake Gs no 49 P 271_ 342

Berberian. M. 1976 Macroseismic epicenteres of destructive and damaging earthquakes in Iran(1900_1976).Gs No 39

Berberian. M. 1977 Badavli (W. Maku) earthquake of 1968 April 29 Gs No 40

Berberian. M. 1983 The southern caspian A compressional Deperssion floored by a trapped modified oceanic crust. Gs. No 40

Dehghani. G.A. Makris. J. 1983, Gravity field and Cnustal Structune of Iran, No 51Gs

Ghanbari. A. 1989 Tectonics of The Tethyan_Himalayan belt in The Iranan area 28Th I. G. Washington. D. C. U. S. A.

Ghanbari. A. 1001 paleoseismisity and Neo seismity in The Azerbaigan area I. G. C. Tokoyo Japan.

Sengor. M. C. 1991, late paleozoic and Mezozoic Tectonic evolutic of the Middle Eastrn tethysidesi, IGCP project 267, Newsletter No. 2(1991)

دكتراي ژئوفيزيك [1] Tohidmelikzade@yahoo.com

2006-03-15T00:55:00.001+03:30

آذربايجانين با تي بولگه لرينده فولکلور پوتانسيل‌لري
و اونون تدقيق و نشرينده پروبلئم‌لر
دوکتور توحيد ملک زاده ديلمقاني
آذربايجان اراضي سيني تشكيل ائدن منطقه‌لر ان قديمزامانلاردان بو گونه قدر توركلرين يوردو اولموشدور . اسكي آذربايجان خالقلاريندان آس ، آراتتا ، ماننا ، اورارتو ،كيمئر و سايير پورتو - توركلر ياشاديقلاري آذربايجان اراضيسينده توپونيم و ائتنونيم واسطيه‌سيله ايزلريني بوراخميشلار . يالنيز بو اؤز‌ل آدلار دئييل ، اسكي توركخالقالارين ايزلريني ، اسكي توركلرين اينانج طرزي (توتئميزم و شامانيزم ) يا دا اسكي حيات طرزي موتيولريني شيفاهي ادبيات‌دا دا گؤرمك مومكوندور . ايسلاميت ده ن سونرا اوغوز وسونرالارقيپچاق توركلرين اذبايجانا قالاباليق گليشلري خالقيميزين اسكي توركلردن ميراث قالميش معنوي حياتي داها دا زنگين‌لشدي . بئله ليكله آذربايجان تورپاقلاريندا ساكين اولان تورك كؤچري خالقلاري قديم آذربايجان دا ياشايان توركلرله قاووشوب يئني آذربايجان توركو و ميلّي ادبيات ، موسيقي و فولكلوروموزوتشكيل ائتديلر .
1- آذربايجانين غرب منطقه‌لرينده فولكلور پوتانسيئل‌لري :

آذربايجان دا ياشايان توركلر دئديگيميز كيمي پروتو توركلره قاريشميش اوغوز وقيپچاق توركلري ايديلر . افشارلار ، باياتلار ، بئگديلي لر، قاراپاپاقلار ،آق‌قويونلو و قارا قويونلولار تورك دؤولتلرينين قورولماسيندا چوخ تاثيرلي و اؤنملي روللاري اولموشدور. حتا چوخو ميثال اولاراق افشارلار كيمي دؤولت قوروجولاردان اولموشلار . بعضي لري ايسه باياندير و چپني‌لركيمي آذربايجان و آنادولونون اورتاق حاكميت آلتيندا ياشامالاريني باشارميشلار .بيز بو مقاله‌ده يالنيز آذربايجانين جنوبوندا و اونون غرب بؤلگه لرينده تاريخ بويو ياشايان اوغوز توركلري بويلاريندان دانيشيب ، بو طايفالارين موعاصير آذربايجان فولكلوروندا نه قدر مهم روللاري اولدوقلاريندان دانيشاجاغيق .آذربايجان غرب بؤلگه‌لري ايران ايچينده غربي آذربايجان ايالتي اولاراق تانينير . مركزي ايسه تورك يوردو اولان افشارلارين ياشاديغي مركز، »اورميه« شهري دير .بو بؤلگه‌نين ان شيمالي منطقه‌سي اسكي تاريخيميزده ايروان و ناخجيوان شهرلري ايله بيرليكده چوخور سد منطقه سيني تشكيل ائدرديلر . »ماكو« شهري بايات توركلري‌نين مركزي دير. بو شهر شيرين لهجه ايله دانيشان ماكولولار زنگين فولكلورا ماليك دير لر . ماكو شهرينين ايكي يوزمين نفرليك نفوسونون چوخو باياتلارا منسوب دور .ماكو شهرينه باغلي شهرين جنوب منطقه‌لريني تشكيل ائدن بؤلگه‌ده بو گونه قدر قديم آذربايجان حروفي ليك مفكوره‌سيني ساخلايان قارا قويونلو توركلري ياشايير .آذربايجان شيفاهي ادبياتينا خصوصيله عاشيق صنعتي نين ساخلانيب انكيشافيندا قارا قويونلو توركلرينين چوخ اؤنملي روللاري اولموشدور . اونلار هئترودوكس ايسلاما اينانير واهل حق دن ديرلر . خالقي‌ميز اونلارا علي آللاهي يا گوران دئييرلر . بو منطقه‌ده ياشان خالقيميز آراسيندا قديم آذربايجانين صوفي - تكّه عاشيق گله‌نكلري دوام ائتمكده دير. شيمال دان جنوبا گليركن ايكينجي شهر تاريخ بوْيو شؤهرتي اولان »خوْي« شهري دير . خوي‌دا ، موختليف تورك بويلاريندان علاوه آذربايجان دا آدلاري آز گؤرونن ييوا (ايوا ) توركلري ياشاماقداديرلار . ائو اوغلو توپونيمي بونا شاهيد دير. اونلاردا زنگين فولكوراماليك خالقلاريميزدان ديرلار .»سالماس« شهري شيمال دان جنوبا گليركن اوچونجو شهردير .سالماسين شيمال - غربين ده ياشايان كوره سونلي ( گيره سونلي ) توركلري دَگرلي فولكورا صاحيب اينسانلارديرلار .باشقا يئرده تايلاري آز گؤرونن بو خالق » چپني « ائلينه منصوب و شافعي اينانج لي توركلردن ديرلر. سالماس ، خوي واورميه ده نفوسلاري تخيمناً 150 ـ مين نفر اولار . اونلارين دانيشيق شيوه سي آذربايجان و آنادولو توركلرينين كؤرپوسو ساييلير .سالماس دا ياشايان بير آيري تورك طايفاسي دا »لك‌لر« دير. شاه عابباس زامانين‌دا سالماسا كؤچدورولن بو طايفا ،سالماسين دوققوز پارا كندينده ياشايير و فولكلورباخيميندان دگرلي قايناق ساييلير . لك لرين چوخ آز قيسميده آذربايجانين باشقا شهرلرينده ياشايير .
غربي آذربايجان ايالتي‌نين مركزي »اورميه« شهرينه گليركن قوجامان افشار ائليني گؤروروك . منطقه‌ني قوروماق اوچون شاه عابباس زامانين‌دا بورايا كؤچدورولن افشارلار درين و زنگين فولكلور و تايي آز گؤرونن عاشيق صنعتينه ماليك اولان خالقيميزدان‌ديرلار . يوزلرعاشيقيميز تاريخ بوْيو بؤلگه‌ده عاشيق صنعتيني قوْرويوب اينكيشافيندا ايشتيراك ائتميشلر .تبريز - قاراداغ عاشيق صنعتين‌دن فرقلي اولاراق ، اورميه عاشيق صنعتي يالنيز اورتا آسيادا گؤرونن ، تك سازلا ايفااولونور . بورادا بالاباندان خبر يوخ . افشارلار هم شهرده هم ده كندلرده ياشاماقداديرلار . اورميه و سالماس و سايين قالادا نفوسلاري دؤرد يوزمين نفر اوْلار .
اورميه شهري نين جنوبوندا مؤحتشم »قاراپاپاق« يوردو ،»سولدوز« شهري هرتورلوتضييق لره قارشي توركلوگون ائله جه ده آتا - باباميزدان ميراث قالان فولكلوروموزو قوْرويوب ساخلاماقداديرلار . 1800ـ جو ايللرده قاجار ـ روس ساواشلاري سيراسيندا آرازين شيماليندان جنوبا كؤچن بوخالقيميزين بير قيسمي هله ده اينديكي گورجستانا باغلي بورچالي دا ، بير قيسمي دا توركيه‌ده قارص دا ياشاماقداديلار و سولدوز ، سالماس و اورميه ده نفوسلاري تخميناً 150ـ مين نفردير.
2- ايران دا فولكلور توپلاماق و تدفيق مركز‌لري :‌
بيلينديگي كيمي ممالك محروسه ايران 1925 ـ جي ايلدن بري آذربايجان توركلري حاكميتين دن چيخميش و چوخ ميلت لي شكلي‌ندن تك ميلت لي ( فارس - آريا ) مملكته چئوريلدي . بو دؤنوشون سببلري و گئدن آشامالاري آچيقلاماغينا بو يازي دا يئر يوخ آمما بو دؤنوشون فارس اولمايان خالقلاري خصوصيله آذربايجان توركلرينه جيدي ضربه ووردوغونو قئيد ائتمكده فايدا وار .پهلوي شاهليق باشلايينجا مملكتين بوتون ايمكانلاري فارس كولتورونه وئريلدي و آذربايجان مدنيتي دوُردورولدو .آذربايجان جمهوريتينده مدنيتيميز اينكيشاف ائتديگي زامان ،ايراندا شاهين باسقي و تضييقي ايله آذربايجان مدنيتي گئري گتمه‌گه محكوم اولدو . شاه زاماني خالقيميز يالنيز بويوك شهرلرده ا فولكلورلا هوبي اولاراق ماراقلانابيليردي . آذربايجانين باشقا شهرلري فولكلوروموزونتوپلانماسيندا چوخ بؤيوك رول اويناميشلار . تاسف لر اولسونكي او زامانلار راديولار فولكلورون نشرينده كيتاب يايماغا گئچه بيلمه ميشلر . آذربايجان توركجه سينده كيتاب و مقاله اولاراق يالنيز دوكتور مجتهدي ، دوكتور جاويدين و دوكتورفرزانه‌نين كيتابلاريني گؤره بيليريك . فارسجا اولاراق دا بهرنگي و تهران راديو‌سوندا چاليشان انجوي شيرازي نين كيتابلاريني گؤرمك مومكوندور . قالان ايسه كور اوغلو ،اصلي كرم و بو كيمي خالق ناغيللا ريميزين عاشيقلار ديليندن آلينما هيئچ رئداكته اولمايان شكيل ده باسيلميش كيتابلاريدي .
1979 ايسلام اينقيلابيندان سونرا توركجه و آذربايجان مدنيتينه اويقولانما ياساق قالديريلسا دا يئنه اسكي دؤولت پوليتيكاسي كيمي دؤولتين كولتور پروگراملارينا آذربايجان ديل ،ادبيات و فولكلورو نا هئچ يئر وئريلمه‌دي .موعاصير ايران دا فولكلور توپلاما و تدقيقي اوچون هئچ بير ايداره و يا انستيتو يوخدور . . آذربايجان فولكلورو ساحه سينده ده بو گونه قدر جدي بير ايش گؤرولمه ميشدير .
3- آذربايجان دا فولكلورون بو گون‌كو وضعيتي:
90 ـ جي ايللردن اعتباراً آذربايجان تاريخينده يئني صحيفه‌لر آچيلدي . او گونلردن بري اونيورسيته طلبه لري باشدااولماقلا ضيالي‌لاريميز و مدنيتيميزين قايغي‌كش اينسانلاريبو ايش ده چوخ موفقيت‌لره نائيل اولدولار . شوعورلوخالقيميز تاريخيميز ، فولكلوروموز و خولاصه مدنيتميزين هر قولوندا نه قدر جيدي باشاريلار الده ائتسه‌لرده علمي مئتودلار و تئكنيك مسئله لرله تانيش اولان اينسانيميز وتدقيقيميز چوخ آزدير . ايران اونيورسيته‌لاريندا آذربايجانليطلبه‌لر اوچون آچيلان آذربايجان توركجه‌سي ، درسي كيفايتقدريله پروبلئميميزي حل ائده بيلمه‌دي .سوْن زامانلار اورميه و تبريز اونيورسيته‌لاريندا رسما ًآذربايجان توركجه‌سي كورسوسو آچيلاماسي ياخين گله‌جكده علمي كادرويا صاحيب اولماميز دئمكدير . بو ايسه بلكه‌آذربايجان مدنيتي تدقيقينده اولان علمي پروبلئم لريميزي چؤزه بيلسين .
4- سالماس منطقه‌سينده توپلاديغميز فولكلورا گؤره :‌
سالماس منطقه سيندن توپلاديغيميز آلتي كاسئت ، خالق ناغيللاريميز ، باياتيلار ، سايا شعرلريني ائحتيوا ائتمكده دير . بو ناغيللارين باشيندا ناغيلي سؤيله‌ين ايلك باشدا اؤز آدي ، فاميلي ، آتا آدي ، نئچه ياشدا اولدوغو وكيمدن ناغيلي اؤيرنديگيني دئديكدن سونرا ناغيليني دئمه‌گه باشلايير . ناغيللارين هر زامانكي ايلك جومله‌سي ، »بيرگون واريدي بير گون يوخ ايدي . آللاه دان ( يا خودتانري‌دان ) غير از هئچ كيم يوخ ايدي« ، كيمي جومله‌لرله باشلايير . ييغديغيميز بعضي ناغيللارين آدلاري بئله دير : ياخشي‌ليق ائيله آت دريايا باليق دا بيلمه‌سه خاليق بيلر ، عزرائيلين ناغيلي ، ايكي قارداش، قبريستانليق ، بير سؤز دئيبلر ايكي يوخ ،گئچي نين ناغيلي ، شاه اسماعيل ناغيلي ، شاه عابباس ناغيلي ، زومروت قوشو ، فاطما خانيم ،اوره‌ك ياراسي وساييره.

5- سالماس دا فولكلور توپلامادا قارشيلاشديغيميز بعضيپروبلئم لر :
بيز اساس اولاراق فولكلور توپلاماني آذربايجانين غرب ويلايتلريندن ساييلان سالماس شهرينده باشلاديق. آلتي كاسئته ييغديغيميز ناغيللار توپلوسو سالماس شيوه‌سيله آذربايجان ناغيللاري ، باياتيلاري و خالق ماهني لاريني ائحتيوا ائدير . بو كاسئتلر يالنيز آذربايجان فولكلورو اوچون مهم دئييل . آذربايجان توركجه‌سينده سالماس آغيزينين تدقيقي اوچون ده چوخ فايدالي اولاجاق . بوگون بوكاسئتلرين سالماس آغيزيني تدقيق اوچون توركيه‌ده عالي مكتب‌لر و دوچئنتليك تئزي اولماسينا پلانلار وار .
اساس اعتباريله سالماس دا فولكلور توپلامادا بيز ايكي مهم پروبلئم له قارشي قارشي‌يا گلديك :
1- فولكلور سؤيله ين اينسانلا تانيش اولماماق
2- كاسئت و ميكروفون‌دان مئيدانا گلن پروبلئم لر
سوسيال وضعيت باخيميندان موسلمان اؤلكه‌لر عموميتله باغلي اؤلكه‌لردير . آذربايجان كندلري ده بو وضعيت‌دن مستثني دئييلديرلر . كيشي ، قادين موناسيبتلري نورمال بيرسوييه‌يه چاتماميش . سوسيال علملرينده تدقيق اوچون مئيدان اولماديغينا گؤره خالقيميز بو كيمي آراشديرمالارا عادت ائتمه‌ميشديلر . بيزيم فولكلوروموزون اصيل قايناقلاري قادينلار اولدوغوندان يوخاريدا كي مسئله ني گؤزه آلاراق ياشلي قادينلارين ياخين قوْهوملارينا موراجيعت ائده‌رك اونلاردان يارديم ايسته‌ديك .هئچ بير بيگانه اولمايان يئرده بو كاسئتلر يازيلدي ، عائله محيطينده قديم ائشيتديگيميز ننه‌لريميزين ناغيللاري كيمي ، بيزجه بوشيوه‌ فولكلور توپلامادا داها ساغلام بير شيوه دير .فولكلور توپلامادا باشقا بير پروبلئم ايسه كاسئت وميكروفون اولان يئرلردير. بئلنچي محيط‌لرده كيشي ياخود قادين اؤزونو تضييق آلتيندا حيس ائده‌رك ، ايراندا »عيبارتي « سؤزويله مشهور اولان اصطلاح دا دانيشيق طرزينه گئچير .ايجازه وئرين» عيبارتي « سؤزونو آچيقلاييم . بو ايصطيلاح پيسيكولوژيك تضييق آلتيندا خالقيميزين آذربايجان توركجه‌سيني فارس ديلي و گرامئري چرچيوه سينده ايفاده ائتمك دئمك دير . بو طرز دانيشيق دا عموماً آذربايجان توركجه‌سي گرامئري پوزولور و مكتب‌لرده تحصيل آلينميش فارسجا گرامئر و تركيب لري يئرينه اوْتورور . بوگون بودانيشيق طرزينه آذربايجانين تامام راديو – تلويزيونوندا راست گلمك مومكوندور . ضيالي لاريميز رسمي يئرلرده گؤرونن بو طرز دانيشيغا هَجو اولاراق فاركي ( فارسي + توركي ) دئييرلر .بيز بو سورونو دا يوخاريدا دئديگيميز يؤنتئمي ايجرا ائتديكدن سونرا حل ائده‌بيلديك و نهايتاً داها ساغلام كاسئتلر الد ه ائتديك .

قايناقلار :
1- زهتابي - ايران توركلري‌نين اسكي تاريخي . تبريز 1999
2- رئيس نيا - آذربايجان درسير تاريخ ايران . تبريز 1989
3- ملك زاده ديلمقاني - سلماس تاريخي - سلماس 1999
4- نيايش - آلتايلاردان سهنديميزه - تهران 2003

2006-03-15T00:54:00.001+03:30

كوره سونلي هاي آذربايجان
يا
اوغوزهاي چپني[1]
دكتر توحيد ملك زاده ديلمقاني
Tohidmelikzade@yahoo.com

يكي از طايفه هاي مشهور آذربايجان با جمعيتي بالغ بر يكصد هزار نفر طايفه كوره سونلي مي باشد كه در مناطق غربي آن در محدوده شهرهاي خوي، سلماس و اورميه ساكن مي باشند. روستاهاي يئستكان yestikan ، ديزه Dizə، بابكان Babkan، قره تپه Qərə təpə ، قوطور Qotur ، Esteran ائستئران ، Məxin مخين, Raviyan راويان ، Zeri زئري ، küküt كوكوت ، Hindivan هينديوان , Almalı آلمالي , Zeyvə زئيوه ، körpiran كؤ رپيران ، در خوي روستاهاي آلا سورمه Ala sürmə ، حاق وئران Haqveran ، شيره كي Şirəki ، سيلاو Silav، هود ه ر Hödər، چيچه ك Çiçək ، ريك آوا Rikava ، وردان Vərdan، سه ره مئريح Sərəmerih، شئيدان Şeydan و ايستي سو İsti su ، مافي كندي Mafıkəndi ، كانيان Kanyan ، شكر يازي Şəkəryazı ، قولان Yengicə يئنگيجه ، Qolan آغ زيارت Ağziyarət در سلماس و روستاهاي قولونجي Quluncu ، خه نه يه Xənəyə ، بالوو Mirava ميرآوا ، Balov قيزيل آشيق Qızıl aşıq نئيبين بالانيش در اورميه كوره سونلي نشين مي باشند.
تاريخ استقرار اينان در آذربايجان معلوم نيست. گرچه پاره اي از افراد تحصيل كرده كوره سونلي معتقدند اينان بقاياي آذربايجانيان قبل از قبول مذهب تشيع مي باشند ولي سكونت اين تركان قبل از ورود به مناطق غربي آذربايجان در اطراف درياي سياه محرز مي باشد. با توجه به نقش بسيار كمرنگ اين طايفه در معادلات سياسي آذربايجان پيدا كردن رد پاي اين قبيله بسيار دشوار مي باشد. اتيمولوژي اين طايفه نيز جنجال بر انگيز مي باشد. براي اولين بار پژوهش نه چندان مستند و علمي اين طايفه در تركيه توسط محققين ارتش تركيه بررسي مي شود. در اين گزارش از كوره سونلي ها تحت عنوان ( خوراسانلي ) كه هنوز مليتشان مشخص نيست نام برده مي شوند. به نوشته اين كتاب بر اساس اعتقاد كوره سونلي هاي سلماس اينان از قفقازيه به سلماس كوچيده اند و سلماسي ها به مناسبت اينكه رئيس اينان حسن بيك نامي بوده و از قضا كور هم بوده اين قبيله تازه رسيده را كور حسنلي گفته اند ! . اين كلمه بعدا به كوره سونلي تغيير نام داده است[2]!!.

نگاهي به تاريخ عمومي تركان كوره سونلي

يكي از وقايع مهم اواسط دوره حكومت صفويه در آذربايجان ورود جلالي ها به آذربايجان و در اين ميان حركت طايفه « كوره سون/كوره سين » لي به سلماس و استقرار انها در سلماس بود. كوره سينلي ها از ايل چپني يكي از 24 قبيله اوغوز بودند كه تعدادي از آنان بعد از اسلام به آناطولي آمده بودند. نام چپني ها قبل از اسلام در كتيبه هاي كول تيقين و يئني سئي و بعد از اسلام در كتاب ديوان لغات الترك محمود كاشغري و جامع التواريخ فضل الله همداني و شجره تراكمه قاضي بهادر خان همراه با شكل طمغا و مهرهايشان آمده است. اينان قبل از صفويه در آناطولي در جنوب درياي سياه در منطقه «گيره سون» تركيه زندگي مي كرده و تمايلات صوفيانه داشتند . همين امر سبب بروز اختلاف ها و تنش هايي بين عثماني هاي طرفدار شريعت و چپني ها يا كوره سونلي هاي بعدي طرفدار طريقت گشت. بر اساس نوشته هاي ولايت نامه از كتاب اهل طريقت ، چپني ها از مريدان اوليه حاجي بكتاش ولي بودند.
در سال 1279 ميلادي چپني ها بصورت دسته جمعي در سينوپ در كنار درياي سياه ديده مي شوند . در تاريخ منطقه از درگيري چپني ها با حكام طرابوزان سخن به ميان آمده است .
چپني ها در زمان اوزون حسن به حكومت آق قويونلوها پيوستند كه در رأس انها ايل – آلدي بگ قرار داشت . در زمان صفويه نيز چپني ها زير فرمان امپراطوري صفوي قرار داشت . باقي چپني هاي ساكن عثماني در جنگهاي مختلف عثماني – صفوي به نفع صفويان وارد جنگ مي شدند. مثلاً در يكي از جنگها قلعه ارجيش Erciş را تسليم صفويه نمودند . در سال 976 ( 1568) به فرمان سلطان عثماني تمام چپني هاي وان از منطقه هم مرز آذربايجان اخراج شدند . در زمان سلطنت سلطان طهماسب در ميان افراد گارد شاهي ، نفراتي از چپني ها هم ديده مي شوند . در وان عليرغم تضييق عثماني ها به آنها از نفوذ چپني ها كاسته نشده بطوريكه در سال 955 (1548) در زمان سلطنت سلطان سليمان قانوني ، حاكم وان از تركان چپني بود و جالب اينكه در عين زمان حاكم اورميه سليمان چلبي نيز از تركان چپني بود وي در جنگ با عشاير كرد كشته شده .[3]
پس از ورود چپني ها به سلماس محتملا در قرن شانزدهم ميلادي از آنجايي كه اينان از محال « گيره سون » عثماني (شمال شرق آناطولي ) آمده بودند در ميان مردم آذربايجان به گيره سون لي يا كوره سونلي مشهور شدند.
لهجه اهالي محال كوره سونلي سلماس مابين لهجه آذربايجان و آناطولي مي باشد. فولكلور اينان نيز عيناً مانند ساير مردم آذربايجان و آناطولي مي باشد.

نگاهي به فرهنگ عمومي تركان كور ه سونلي
فرهنگ كوره سونلي ها چيزي جدا از فرهنگ عمومي تركان و از جمله محل سكونتشان آذربايجان نمي باشد. اينان همچون ساير آذربايجانيان و تركان جهان به ادبيات شفاهي و از شاخه هاي آن ادبيات عاشيقي عشق مي ورزند. داستان ليريك ( اصلي و كرم ) و داستان حماسي كور اوغلو در ميانشان به حدي رايج و دوست داشتني است كه نام قلعه اي مستحكم در محل سكونتشان را به نام كور اوغلو ناميده اند. قيز قالاسي و اوغلان قالاسي نيز از زير مجموعه هاي اين قلعه مستحكم مي باشد[4] .در موضوع ادبيات عاشيقي نيز عاشيق بهلول و عاشيق مناف جزو نام آورترين عاشيق هاي آذربايجان مي باشند . نام ريتمي از موسيقي عاشيقي نيز شكر يازي مي باشد كه نام روستايي كوره سونلي نشين سلماس مي باشد.
اشاره شد كه مذهب تركان كوره سونلي شافعي مي باشد . علي رغم اين موضوع پاره اي از اشعار صوفيانه با رنگ شيعي در ميانشان رايج مي باشد:
علي ذوالفقاري آتدي درياده قالدي
نئچه مين ملكلر اوندان درس آلدي
اوزونده ن نقابلي بير عرب گلدي
اؤزو اؤز جنازه سين يئريدان علي
دؤنياني يئرينده ن يئريدان علي
$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$
ميندي دولدولي گئديب گول كيمي
قنبر قاباغيندا يئرير قول كيمي
كافير اوستونه وارار شئر كيمي
كافري ايمانه گتيران علي
دؤنياني يئرينده ن يئريدان علي
در ميانشان تصوف و ايمان به اوليا الله در شخصي به نام (( بابا ارزن Bəbərzan )) (( محمد حنفيه )) و (( انيس )) متجلي است.
بابا ارزن نام پيري مدفون در هود ه ر در كنار كور اوغلو قالاسي. محمد حنفيه اوجاغي محلي است در كنار جاده خوي به سلماس وآن سنگي است كه سوراخ بوده و مردم براي برآورده شدن نذرشان و احيانا طلب فرزند از درون اين سوراخ عبور مي كنند. به اعتقاد مردم محمد حنفيه فرزند امام علي در اين محل غيب شده است. همانند اين سنگ در نزديكي شهر حاجي بكتاش محل دفن حاج بكتاش ولي در تركيه نيز ديده مي شود.
در فولكلور اهالي وقايع دهه ها و صده ها ي اخير غرب آذربايجان به شكل زيبايي بارز است [5]. مثلا در شعر زير گوشه هايي از جنايات ارامنه در غرب آذربايجان ( واقعه جيلولوق در سال 1918 ) كه طي آن بيش از يكصد وپنجاه هزار نفر از اهال آذربايجان شهيد شدند تصوير شده است :
باغلار آراسيندان چيخدي گوي آتلي
هامي نيزه لرين باشي پولاددي
آروادلار اوشاغي گور چايا آتدي
آتما توتما گاوير قولون قوروسون
قالخان آراز كيمي قانين گؤل اولسون
$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$
عثمانلي لار گئتدي جئلو لار قالدي
خوي ايله سلماسي اليندهن آلدي
اونلار بيزيم يئره قيطليق سالدي
چؤره يين بيريني قيرانا گؤردوم
چؤره يين بيريني قيرانا گؤردوم
موسيقي تركان كوره سونلي شاخه اي از موسيقي آذربايجاني و آناطولي مي باشد. رقص هاي با شكوه مردان و زنان كوره سونليكه ِياللي مي گويند در مجالس عروسي و ساير مراسمات شاد آنان بسيار تماشايي بوده و يادگاري از اجدادمان مي باشد. در اين نوع مراسم عروسي علاوه بر رد پاي شامانيزم رد پاي توتميزم نيز به چشم مي خورد. از بقاياي شامانيزم پرتاب قيزيل آلما و از بقاياي توتميزم ميتوان به هديه يك مرغ به عروس خانم هنگام كوچيدن به خانه بخت ميباشد. مرغ سمبول اولاد زياد مي باشد.
تركان كوره سونلي همچون ساير تركان علاقه فراواني به اجدادشان دارند و حتي پس از فوتشان نيز لحظه اي از آنان غافل نمي باشند. مثلا افرادي از طايفه كه پس از سالياني به منزل فاميلهايشان مي آيند در اولين روز به مزار بزرگان رفته پس از قرائت فاتحه اي از خاك مزار بزرگانشان بر دهانشان مي گذراند.
باياتي ها هم كه جزو عناصر اصلي تركان محسوب مي شود نيز در ميانآنان بسيار رايج است:
بو داغدا وار آلتي گول
اوستو چيچك آلتي گول
بير گول باهار گتيرمز
گوند ه ر يارا آلتي گول
نمونه اي از نفرين آنها
هئل هئللي لر يارپاغي
آستانالار تورپاغي
هر كس بالاما سوز دئسه
گؤزونه بيبر يارپاغي
در مورد اسفند دود كردن اين اشعار را مي خوانند:
اوزه رليك سن هاواسان
هر بير درده بير دواسان
درد قاپيدان گيرنده
سن او دردي قاوارسان
آغ گوز، قره گؤز ياشيل گؤز قويون گؤز آدام گؤز ياشيل گؤز
هاميسي چاتداسين پارتلاسين
اعيادشان تماما اعياد ديني است از جمله عيد رمضان، عيد قربان. در عيد قربان همگي از گوشت قرباني كوفته درست مي كنند.
نمونه اي از تاپماجا ها:
هاني داباني هودي داباني ايكي قيچي وار بير داباني ( ته ره زي )
او نمنه دي آلتي سو دي اوستو اوت ( قه يلان )
ها گئد ه ر هو گئده ر بير قه ريش يول گئد ه ر ( بئشيك )
قيرخ دهنه گلين بير بويدا ( كيربيت )
نمونه اي از اعتقاد عامه
اگر پلك كسي بزند نخ قرمز رويش مي گذارند تا از حركت بيفتد.
اگر لنگه اي از كفش روي يك لنگه ديگر سوار شود گويند درباره صاحب كفش صحبت مي كنند.
موقع خاموش كردن آتش و ريختن آب داغ به زمين بسم الله مي گويند.
براي دفع بلا و نظر بد اسفند دود مي كنند.

[1] اين طايفه از تركان اغوز براي اولين بار از طرف نگارنده به دنياي علم معرفي مي گردد.
[2] ايران آذربايجاني تدقيق راپورو ، اركان حربيه عمومي ، استخبارات دائره سي ، آنقره 1927 ، ص: 48
1-Oğuzlar (Turkmenlar) Prof. Dr . FARUK SUMER Istanbul 1909 5. Baski
[4] هودر قالاسی از قلعه های مشهور سلماس با نامهای مختلف ((قالا)) ((کور اوغلو قالاسی)) ((قيز قالاسی)) در 3 کيلومتری غرب روستای هوده ر Hodar از محال ((کوره سون لی )) سلماس قرار دارد . تا روستای هوده ر با جاده ماشين رو و از آنجا به قلعه راه مالرويی روستايی امروزين را به قلعه باستانی هوده ر وصل می کند . می توان مختصات قلعه را به ترتيب زير نوشت : عرض 13 و 44 ، 48 و 38 طول شمالی

الف) موقعيت زمين شناسی منطقه :
قلعه هوده ر در غرب سلماس در کوههای مشهور به ((هوده ر داغلاری)) قرار دارد . منشاء اين کوه رسوبی است و رسوبات ماسه ای همراه با کنگرلومراهای بزرگ دانه به علاوه فسيلهای متعدد ((باليق قولاغی)) رسوبی بودن کوهها را ثابت می کند . فسيلهای بدست آمده از اين منطقه مربوط به دو کفه ايهای دوران سوم زمين شناسی و مربوط به دوره ترشياری از حدود 45 – 23 ميليون سال پيش چنين می نمايد که در اين مناطق در زير آب بوده و بعد ها تحت چين خوردگيهای دوران سوم که در اکثر مناطق آذربايجان به وفور مشاهده شده از زير آب بيرون آمده است رسوبی بودن منطقه سبب شده است که آبهای روان بتوانند دره های عميق با مناظری زيبا و شگفت بوجود آورند .
فرسايش هر سال عمق دره ها را زياد کرده بطوريکه ممکن است اين ارتفاعات تا حدود 50 – 30 متر هم برسد . دره غربی کوه پهن و مشرف به زمين کشاورزی سپس کوههای ((قره قای)) می باشد ولی دره شمالی اين کوه با کوه قره قای بسيار عميق و تنگ می باشد . از نظر تکتونيکی هيچ نوع علامتی از گسل ديده نشد ولی آنچه که آشکار است اثر تخريبی زلزله ويرانگر سال 1309/1930 سلماس در اين منطقه ديده می شود .در اطراف اين کوه چندين چشمه و قنات زير زمينی ديده می شود که از نظر طعم و مزه با آبهای معمولی متفاوت و منشاء ماگماتيک دارد اطراف بعضی چشمه ها سولفوريزه شده است و اين مساله حاکی از فعل و انفعالات گستره درون زمينی منطقه دارد .
اين آبها پس از عبور از دره های اطراف جمع شده به دور می ريزند اين رود شعبه شمالی زولا چای را تشکيل می دهد . علاوه بر آب ، باد نيز سبب Wedering فرسايش شده است .در سمت شمالی کوه حفره بسيار بزرگی ديده می شود که توسط کوه کنده شده است .
ب) حيات وحش منطقه :
به سبب عدم دسترسی افراد مختلف به منطقه ، حيات وحش اين کوه دست نخورده باقی مانده است . حيواناتی نظير کهليک ، کرتن کله ، اوغلان يولاشی ، پروانه و مار و قورباغه و حتی لاک پشت ديده شده است .
ج) بررسی هوده ر قالاسی
در وهله اول آنچه که از اين قلعه به نظر می رسد وجود ديواره های سنگی قلعه می باشد – مثل تمام ديواره های قلاع مختلف . ولی مادر مورد به ديواره ای برخورد نکرديم . بر عکس به سنگهايی برخورديم که ممکن است در زمانهای گذشته در ديوار قلعه مور داستفاده قرار بگيرد اين سنگها بزرگ از پای کوه تا دامنه آن بر کرات ديده می شود . عليرغم وجود اين سنگها نتوانستيم حدود ديواره ها را از هم تشخيص دهيم . آسانترين راه ورود به دخمه ها و اطاقهايی که اوغلان قالاسی و قيز قالاسی ناميده می شوند از بالای کوه می باشد . با صعود به قله کوه اشراف بر دشت سلماس و راه کراروان روی سلماس – عثمانی کاملاً مشخص است . از اينجا از طريق راهرويی دالان مانند به اولين قلعه می رسيم . مردم به اين دخمه ((اوغلان قالاسی)) گويند شکل و شمايل اين دخمه عيناً مثل دخمه قارنی ياريق می باشد . و همين مشابهت شکل اطاقها ، ي:ی بودن اقوام سازنده آنرا نشان می دهد . اين دخمه ها نمی توانسته محل سکونت دائمی افراد بشری باشد چرا که انسانهای اوليه در دوران عصر حجر حدود 15 هزار سال پيش در غارهاي طبيعی که بوفور در آذربايجان يافت می شود زندگی می کرده اند در حاليکه اين دخمه ها کاملاً دست ساز بوده و شکل هندسی خاصی که حاکی از تکامل ذهن و فکر بشر در اعصار بعد می باشد را در خود جای داده است . شکل 2 و 3 بنظر می رسد اين دخمه ها در موارد مذهبی استفاده می شده . سنگ – کوه در ميان ترکان ( چه قديم و چه معاصر) از اهميت ويژه ای برخوردار بود . ترک ها کوه را حامی ، پدر ، برکت و نيرو بخش و پروردنده می شمرده اند . بطوريکه هنوز هم ايلات سبلان ، به کوه ساوالان ((سلطان ساوالان)) سوگند می خورند . ترکان آلتای معتقدند که قهرمانان از روح کوه پديد می آيند .خپلی بئل کور اوغلو – که بعضی ها اين قلعه را به وی نسبت می دهند – نيز کوهی است که قهرمان ما را پناه می دهد . زيارتگاههايی که امروزه در آذربايجان تحت عنوان ((اوجاق)) ها به چشم می خورد اکثراً در دامنه ها و قلل کوههای رفيع تعبيه شده که گويای اهميت وجودی اين کوهها در زندگی اجتماعی ترکان قديم بوده . طبق عقايد شامانيستی – فلسفه قديم ترکان که بقايای ان امروزه نيز در ميان ترکان ديده می شود – قام ها (رهبر مذهبی ترکان) با گوک تانری – خدای آسمانها – در ارتباط بوده اند بی شک کوهها می توانسه اين ارتباط را نزديک تر بکند . وجود زيارتگاه بابا ارزن Baba arzan در اينجا نيز به شکل مذهبی کوه در دروان معاصر دامن زده است بطوريکه اهالی روستاهای اطراف مقبره اين پير را زيارتگاه خود کرده اند .
شکل دخمهکاملاً هندسی و شبيه شکل مکعب مستطيل می باشد در اولين دخمه قلعه هوده ر سکوها و چاهی بيضوی شکل وجود دارد که علت وجودی اين چاه در اطاقی سنگی معلوم نيست در اين دخمه بر عکس قارنی ياريق ، اطاقکی نيز در بغل آن تعبيه شده است که حجره ها و زاويه های امروزين صوفيان و مريدان اهل حق را به ياد می آورد.
ايوان موجود در جلوی دخمه نيز منحصر بفرد می باشد و در هيچ يک از دخمه های سلماس ديده نشده است . برای ورود به دخمه دوم ((قيز قالاسی)) بايد دوباره به قله کوه صعود کرده سپس از جنوب کوه به پايين برويم هنگام نزول به اين دخمه پلکانهايی B گانه ای که بطرز خشن تراشيده شده است مشاهده می شود اين پلکانها در کاظيم داشی و قارنی ياريق هم ديده شده اين دخمه تفاوتهايی چندی با دو دخمه قبلی {قارنی ياريق و اوغلان قالاسی} دارد . اولاً اين دخمه تقريباً دايروی شکل بوده ثانياً از اين دخمه دايروی شکل سه دخمه تقريباً مستطيل شکل کنده شده است . در اين دخمه ها هيچ نوع چاه و سکويی که قبلاً در دخمه ها ی قبلی بود ديده نشد .
اين دخمه سه گانه را مردم محل ((قيز قالاسی)) می نامند . محققان معتقدند مردم قديم با اطلاق قلعه ها و پل ها و کوهها به دختر (قيز) سعی در بيان اين مطلب بودند که اين قلاع مانند دختران دست نيافتنی و ناگشودنی هستند . قيز قالاسی در سراسر آذربايجان (باکی ، ميانا، سلماس ، و ... ) ديده می شود . در اين ميان بعضی ها هم معتقدند آنچه که قيز قالاسی ناميده می شود در حقيقت ((اوغوز قالاسی)) می باشد که به قيز قالاسی تبديل شده است .
از ديگر سو محليان معتقدند که کور اوغلو قهرمان نامدار آذربايجان – روزگاری در اين قلعه سکونت داشته و سه همسرش را در اطاقهای سه گانه اين دخمه سکونت می داده است . جالب اينجاست که الکساندر خودزکو – دانشمندی که در اواسط قرن نوزدهم برای نخستين بار ترجمه ای از کوراوغلو را به انگليسی انتشار داد و اين داستان را به جهان علم معرفی کرد – کوراوغلو را بر اساس اظهارات مردم آذربايجان ساکن دژی به نام چنلی بئل واقع در دره سلماس و سه راه خوی – ارض روم معرفی می کند .
بنا بر اين هيچ بعد نيست چنلی بئل نام برده شده خودزکو همان ((هوده ر قالاسی)) امروزين سلماس باشد که در سر راه خوی و مشرف بر جلگه سلماس بنا شده است .

سير تاريخی قلعه :
پيدا شدن تکه ای کوچک از سنگ اوبسيدين obsidian که به طرز ماهرانه ای تراش داده شده و شايد تکه ای از يک آلت برنده قديمی می باشد ، اين قلعه را به دوران ميانه سنگی (حدود 15 هزار سال قبل) می برد . به ديگر سخن در دوران ميانه سنگی که هنوز مردم آذربايجان با فلزات آشنايی نداشتند در اين کوه ساکن بودند . سفالهای بدست آمده از اين کوه و قلعه نيز حاکی از از استقرار مردمی است که با صنعت سفالگری آشنايی داشته اند . در اکثر سفالهای بدست آمده شکل منحنی (موج) بچشم می خورد که شايد سمبلی از ردوهای پای کوه باشد . از اين نوع سفال ها در زينجير قيز قالاسی تمر Zincir ديده شده است . سفالهای ديگری نيز بدست آمده که شکل هندسی خاصی نظير خطوط موازی و شکسته در آن ديده می شود . بی شک اين محل يک قلعه اوراتويی بوده که چهار هزار سال پيش از قلاع مدافع دشت اولهو (سلماس قديم) شمرده می شد .نام اين قلعه معلوم نيست ولی مشخص است که از سال 622 م تقريباً (1375 سا ل قبل ) به نام ((هوده ر)) ناميده می شد است .
جريان از اين قرار است که ساسانی در سال 614 م به اورشليم که در آن زمان از امپراطوری روم بود حمله و آنجا را با خاک يکسان کردند با تلافی اين حمله در سال 622 م . هراکليوس امپراطور روم با ترکان خزر پيمانی بست و طی ان از آذربايجان به قلمرو ساسانی حمله کرد . در اين ميان از خيل 120 هزار نفری قشون ائتلافی 45 هزار نفر آنر اترکان خزر تشکيل می دادند . ستون ائتلافی تا نزديکی سلماس پيشروی کرد ولی به عللی نامعلوم در سلماس ترکان خزر پيشروی نکرده در سلماس و مناطق اطراف ماندگار شدند .
به احتمال قوی نام هوده ر از کلمه خزر گرفته شده با تبديل ((د)) به ((ز)) و ((ه)) به ((خ)) جالب اينکه محله ای امروزه در اورميه هازاران ناميده می شود که بيانگر خزران می باشد.
در اين قلعه سفالهای لعاب داری بدست آمده که می توان آنها را به اواخر دوران ساسانی و دوران اسلامی مربوط دانست .
بدين ترتيب اين قلعه در دوران اسلامی نقش بسيار مهمی در تاريخ سلماس ايفا کرده که متاسفانه حافظه تاريخی نتوانسته آنرا به يادگار بسپارد . در دوران صفويه اين قلعه از قلاع محکم و استوار شمرده می شد . جالب ترين حادثه اين قلعه مربوط به اوايل دوران قاجاريه و طغيان جعفر قلی خان دؤنبولی در آن بود . فتحعليشاه قاجار پس از دفع مخالفان و مدعيان سلطنت آذربايجان برای استمرار حاکميت خود، پسرش عباس ميرزا نايب السلطنه را به تبريز فرستاد و از اين پس تبريز و آذربايجان وليعهد نشين قاجار شد و به تدريج اهميت سياسی خود را باز يافت . عباس ميرزا در سال 1214 ه . ق به تبريز آمد و مشغول سروسامان دادن به اوضاع مملکت شد در همين حين خبر آوردند که جعفر قلی خان دونبولی که بعد از برادرش حسين خان دونبولی حکومت خوی وسلماس را در دست گرفته قصد طغيان دارد . عباس ميرزا برای اطمينان از اينکه وی لياقت جانشينی حسين خان را دارد او را به تبريز احضار کرد . جعفر قلی خان مجبور به آشکار کردن موضعش شد و از پذيرش دستور عباس ميرزا امتناع کرد و شروع به استحکام قلاع سلماس نمود . از جمله قلعه های چهريق و هوده ر و قارنی ياريق . عباس ميرزا پس از دريافت خبر طغيان وی به قصد سرکوبی وی قشونی مرکب از سواره و پياده تهيه و در يام مستقر شد و از آنجا دستور حمله به سلماس را صادر نمود . جاسوسان جعفر قلی خان به سرعت خبر حرکت عباس ميرزا و قشون مسلح وی را به اطلاع جعفر قلی خان رساندند وی پس از دريافت اين خبر بسرعت شروع به سربازگيری از ايروان تا قارص کرده و خود را برای دفع حمله عباس ميرزا آماده کرد . جمع قشون وی را 15 هزار نفر نوشته اند ولی واضح است که اين رقم گزاف است خاصه آنکه مدت قشون گيری کم بوده . جعفر قلی خان برای امنيت بيشتر و حفظ سلماس در قبال حمله عباس ميرزا ، قلعه هوده ر را تسخير و اهالی آنجا را قتل عام کرد و زن و فرزندانش را به اسيری گرفت . در اين طايفه حيدراملو که جزو اتباع عثمانی بودند برای کمک به نزد وی شتافتند و جعفر قلی خان را بيش از بيش بر عقيده خويش مستحکم و استوار نمودند . جعفر قلی خان پس از اين اقدامات امنيتی برای بستن راه سلماس ، دشت سلماس را به آب بست و لکستان را مسدود کرد . بطوريکه تصرف سلماس از شرق غير ممکن شد و تنها راه نفوذ پيشروی به سلماس از طريق کوههای شکر يازی و گردنه قره تپه و هوده ر امکان پذير شد و اينراه نيز بخاطر استحکام هوده ر و قطع راههای موجود توسط قوای جعفر قلی خان تقريباً بعيد بنظر می رسيد . با ايجاد اين مواضع جعفر قلی خان بيش از پيش بر پيروزی خود و حکومت بر کل آذربايجان اميدوار شد .
جاسوسان عباس ميرزا در نزديکيهای سلماس خبر از ايجاد چنين استحکاماتی را به اطلاع وی رسانده و پيشنهاد کردند – همانطوريکه جعفر قلی خان نقشه کشيده بود – ابتدا هوده ر تصرف سپس از طريق هوده ر به سلماس راه يابند . از طرفی تصرف هوده ر منوط به گذشتن قشون عباس ميرزا از باريکه سلماس – مغانجوق بود قشون عباس ميرزا پس از صوابديد امور در 7 ربيع الاخر 1214 ق . از باريکه سلماس – مغانجوق گذشته ولی ديری نپائيد که حملهجعفر قلی خان با شدت هر چه تمامتر از قلعه هوده ر آغاز شد .
عباس ميرزا فوراً ميمنه سپاه را به نظام الدوله – ميسره را به سليمان خان قاجار و قلب را به ابراهيم خان قاجار سپرده و جناح را به احمد خان مقدم بيگلر بيگی تبريز و مراغه سپرده خود فرماندهی کل قوا را بر عهده گرفت . چندی از حمله قشون نگذشته بود که سپاه عباس ميرزا شکست خورده عقب نشينی کردند . گر چه تلفات اين عقب نشينی بعلت ايجاد باتلاق در پشته سر قشون عباس ميرزا زياد بود و ليکن به تدريج با درايت عباس ميرزا سپاه انضباط خود را بدست آورده و به حمله دست زدند . در اين حملات جعفر قلی خان با دادن 5 هزار کشته و اسير شکست خورده با ماکو عقب نشينی کرد و هوده ر به دست قشون عباس ميرزا افتاد و گويا منهدم شد . پس از اين فتح فرمان حکومت سلماس بنام پير قلی خان شام باياتی صادر شد .
نقل است که پير قلی خان شام باياتی جعفر قلی خان را تا گردنه قره تپه سلماس تعقيب و در آنجا به وی رسيد جعفر قلی خان تفنگ مشهور خود را و دنباله آنرا به سوی پير قلی خان دراز کرد و گفت : بس نيست ؟
پير قلی خان فوراً تفنگ را گرفت : به سلامت ، برو ، جعفر قلی ! و اين نحوه رفتار سپاهيان بود . آن تفنگ را در زمان حکومت قاجار با ياقوت مرصع کرده و در آيينهای رسمی در حضور پادشاه يکی آنرا بر دوش می نهاد . سازنده آن علی کريمه ای تفنگساز بود .

[5] ملك زاده ديلمقاني، توحيد، سلماس ذر سير تاريخ و فرهنگ آذربايجان ، سلماس 1378